Sở Tư pháp tỉnh Thái Nguyên - Cổng thông tin điện tử Phổ biến giáo dục pháp luật
HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH VỀ ĐĂNG KÝ HỘ TỊCH TRONG BỐI CẢNH CẢI CÁCH THỦ TỤC HÀNH CHÍNH VÀ CHUYỂN ĐỔI SỐ
Hộ tịch là lĩnh vực pháp luật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, gắn trực tiếp với việc ghi nhận và bảo đảm các quyền nhân thân cơ bản của cá nhân ngay từ khi sinh ra, trong suốt vòng đời và cả sau khi chết. Các sự kiện hộ tịch như khai sinh, kết hôn, khai tử không chỉ là căn cứ xác lập tình trạng pháp lý của cá nhân mà còn là nền tảng cho việc thực hiện nhiều quyền, nghĩa vụ dân sự, hôn nhân và gia đình, hành chính, an sinh xã hội.
Trên cơ sở các đề xuất sửa đổi quy định về đăng ký hộ tịch, đăng ký khai sinh, kết hôn được đăng tải trên Cổng thông tin Xây dựng chính sách của Chính phủ; định hướng, chỉ đạo của lãnh đạo Bộ Tư pháp về sửa đổi Luật Hộ tịch; đồng thời kết hợp với ý kiến góp ý hoàn thiện Dự thảo Luật Hộ tịch (sửa đổi) của cơ quan chuyên môn ở địa phương, bài viết tập trung phân tích những nội dung cốt lõi của Dự thảo, chỉ ra một số vấn đề đặt ra và đề xuất kiến nghị nhằm hoàn thiện khung pháp lý về đăng ký hộ tịch trong giai đoạn hiện nay.
I. Sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Luật Hộ tịch
1. Yêu cầu từ thực tiễn thi hành pháp luật về hộ tịch
Thực tiễn triển khai Luật Hộ tịch năm 2014 cho thấy, mặc dù các thủ tục đăng ký hộ tịch đã được đơn giản hóa đáng kể so với trước đây, song vẫn còn tồn tại những vướng mắc nhất định. Một số quy định chưa thực sự thống nhất với pháp luật có liên quan như pháp luật về dân sự, hôn nhân và gia đình, tố tụng; một số thuật ngữ, khái niệm chưa được quy định đầy đủ, dẫn đến cách hiểu và áp dụng chưa thống nhất giữa các địa phương.
Bên cạnh đó, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, việc hình thành Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành đặt ra yêu cầu phải tái cấu trúc quy trình đăng ký hộ tịch theo hướng điện tử hóa, liên thông, giảm thiểu giấy tờ, giảm sự can thiệp thủ công của cán bộ, công chức.
2. Yêu cầu cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số
Chủ trương của Đảng và Nhà nước về cải cách thủ tục hành chính, lấy người dân làm trung tâm phục vụ, đòi hỏi pháp luật về hộ tịch phải tạo điều kiện thuận lợi nhất cho cá nhân trong việc đăng ký các sự kiện hộ tịch. Việc sửa đổi Luật Hộ tịch nhằm bảo đảm phù hợp với mô hình tiếp nhận, giải quyết thủ tục hành chính theo cơ chế một cửa, một cửa liên thông, ưu tiên hình thức trực tuyến, là yêu cầu mang tính tất yếu.
Mặt khác, đăng ký hộ tịch là một trong những nhóm thủ tục hành chính có tần suất thực hiện cao, tác động đến hầu hết người dân. Do đó, việc hoàn thiện pháp luật về hộ tịch sẽ góp phần quan trọng vào việc nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ công trực tuyến, xây dựng nền hành chính hiện đại, minh bạch.
II. Một số kiến nghị đối với các nội dung trọng tâm của Dự thảo Luật Hộ tịch (sửa đổi)
1. Đề xuất sửa đổi quy định về đăng ký khai sinh, kết hôn
Theo các đề xuất được đăng tải trên Cổng thông tin Xây dựng chính sách của Chính phủ, một trong những nội dung đáng chú ý của Dự thảo Luật Hộ tịch (sửa đổi) là việc tiếp tục đơn giản hóa thủ tục đăng ký khai sinh, đăng ký kết hôn theo hướng giảm giấy tờ phải xuất trình, tăng cường khai thác, sử dụng thông tin từ các cơ sở dữ liệu dùng chung.
Dự thảo định hướng việc đăng ký khai sinh gắn chặt với việc cập nhật thông tin vào Cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử và Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, qua đó bảo đảm mỗi cá nhân có một mã định danh duy nhất ngay từ khi sinh ra. Đối với đăng ký kết hôn, Dự thảo chú trọng việc rút ngắn thời gian giải quyết, minh bạch hóa quy trình, hạn chế tối đa sự trùng lặp trong việc kê khai thông tin.
2. Hoàn thiện quy định về nội dung đăng ký và cập nhật hộ tịch
Dự thảo Luật đã kế thừa và mở rộng các quy định về nội dung đăng ký hộ tịch, đặc biệt là các thông tin được cập nhật vào Sổ hộ tịch, Cơ sở dữ liệu hộ tịch theo bản án, quyết định của Tòa án hoặc giấy tờ hợp pháp khác.
Tuy nhiên, qua nghiên cứu cho thấy, giữa các điều khoản của Dự thảo vẫn còn những điểm chưa thực sự thống nhất. Cụ thể, tại điểm g khoản 2 Điều 4 Dự thảo quy định nội dung cập nhật vào Sổ hộ tịch, Cơ sở dữ liệu hộ tịch theo bản án, quyết định, giấy tờ hộ tịch do cơ quan nhà nước có thẩm quyền, trong đó: “g)Tuyên bố hoặc huỷ tuyên bố một người mất tích, đã chết, bị mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự”.
Tuy nhiên, tại điểm a khoản 1 Điều 37 dự thảo Luật quy định về “các thông tin hộ tịch của cá nhân được xác lập, cập nhật khi đăng ký hộ tịch”, ngoài thông tin “bị mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự” như quy định tại điểm g khoản 2 Điều 4 nêu trên, còn có nội dung: “có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi”. Vì vậy, đề nghị dự thảo điều chỉnh nội dung (có thể xem xét bổ sung nội dung tại Điều 37 vào Điều 4) tại các quy định cho thống nhất.
Sự chưa đồng bộ này nếu không được điều chỉnh sẽ gây khó khăn trong quá trình tổ chức thực hiện, đặc biệt là khi xây dựng và vận hành hệ thống cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử.
3. Phương thức yêu cầu, tiếp nhận và trả kết quả đăng ký hộ tịch
Một điểm mới quan trọng của Dự thảo Luật Hộ tịch (sửa đổi) là quy định về phương thức yêu cầu, tiếp nhận và trả kết quả đăng ký hộ tịch. Dự thảo cho phép người dân nộp hồ sơ trực tiếp, qua dịch vụ bưu chính hoặc trực tuyến.
Khoản 1 Điều 11 dự thảo ghi: “Khi đăng ký hộ tịch có thể nộp hồ sơ trực tiếp hoặc gửi qua hệ thống bưu chính hoặc nộp hồ sơ trực tuyến đến cơ quan đăng ký hộ tịch có thẩm quyền theo quy định của Luật này.”. Theo đó, công dân có thể nộp hồ sơ qua 03 hình thức trực tiếp, qua hệ thống bưu chính, hồ sơ trực tuyến. Tuy nhiên tại khoản 3 lại quy định “3. Việc tiếp nhận, trả kết quả, từ chối giải quyết yêu cầu đăng ký hộ tịch thực hiện theo quy định của Chính phủ.”
Tuy nhiên, trong bối cảnh Chính phủ đã và đang quy định thống nhất việc tiếp nhận, giải quyết các thủ tục hành chính về đăng ký khai sinh, kết hôn, khai tử chủ yếu theo hình thức trực tuyến, việc luật hóa đồng thời cả ba phương thức có thể dẫn đến thiếu thống nhất với các văn bản quy định chi tiết của Chính phủ. Điều này đặt ra yêu cầu phải thiết kế quy định mang tính khung, giao Chính phủ quy định cụ thể để bảo đảm tính linh hoạt và phù hợp với từng giai đoạn phát triển. Theo đó, đề nghị dự thảo gộp khoản 1 và khoản 3 thành một khoản, theo hướng sau:
“1. Phương thức yêu cầu, tiếp nhận, trả kết quả, từ chối giải quyết yêu cầu đăng ký hộ tịch thực hiện theo quy định của Chính phủ.”
4. Các hành vi bị nghiêm cấm trong đăng ký hộ tịch
Dự thảo Luật tiếp tục quy định các hành vi bị nghiêm cấm nhằm bảo đảm tính khách quan, minh bạch trong hoạt động đăng ký hộ tịch. Trong đó, hành vi người có thẩm quyền quyết định đăng ký hộ tịch thực hiện đăng ký cho bản thân hoặc người thân thích là nội dung cần được quy định rõ ràng.
Điểm h khoản 1 Điều 14 ghi: “Người có thẩm quyền quyết định đăng ký hộ tịch thực hiện việc đăng ký hộ tịch cho bản thân hoặc người thân thích”.
Để bảo đảm thuận lợi trong áp dụng, việc xác định “người thân thích” nên tiếp tục viện dẫn theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình, như cách tiếp cận của Luật Hộ tịch năm 2014, nhằm tránh cách hiểu khác nhau và bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.
III. Kết luận
Việc sửa đổi Luật Hộ tịch là yêu cầu khách quan, xuất phát từ đòi hỏi của thực tiễn quản lý nhà nước và mục tiêu xây dựng nền hành chính hiện đại, phục vụ người dân. Dự thảo Luật Hộ tịch (sửa đổi) đã thể hiện rõ định hướng cải cách, lấy người dân làm trung tâm, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong lĩnh vực hộ tịch. Việc hoàn thiện đồng bộ, thống nhất các quy định sẽ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về hộ tịch, đồng thời bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người dân trong giai đoạn phát triển mới./.
Trên cơ sở các đề xuất sửa đổi quy định về đăng ký hộ tịch, đăng ký khai sinh, kết hôn được đăng tải trên Cổng thông tin Xây dựng chính sách của Chính phủ; định hướng, chỉ đạo của lãnh đạo Bộ Tư pháp về sửa đổi Luật Hộ tịch; đồng thời kết hợp với ý kiến góp ý hoàn thiện Dự thảo Luật Hộ tịch (sửa đổi) của cơ quan chuyên môn ở địa phương, bài viết tập trung phân tích những nội dung cốt lõi của Dự thảo, chỉ ra một số vấn đề đặt ra và đề xuất kiến nghị nhằm hoàn thiện khung pháp lý về đăng ký hộ tịch trong giai đoạn hiện nay.
I. Sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Luật Hộ tịch
1. Yêu cầu từ thực tiễn thi hành pháp luật về hộ tịch
Thực tiễn triển khai Luật Hộ tịch năm 2014 cho thấy, mặc dù các thủ tục đăng ký hộ tịch đã được đơn giản hóa đáng kể so với trước đây, song vẫn còn tồn tại những vướng mắc nhất định. Một số quy định chưa thực sự thống nhất với pháp luật có liên quan như pháp luật về dân sự, hôn nhân và gia đình, tố tụng; một số thuật ngữ, khái niệm chưa được quy định đầy đủ, dẫn đến cách hiểu và áp dụng chưa thống nhất giữa các địa phương.
Bên cạnh đó, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, việc hình thành Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành đặt ra yêu cầu phải tái cấu trúc quy trình đăng ký hộ tịch theo hướng điện tử hóa, liên thông, giảm thiểu giấy tờ, giảm sự can thiệp thủ công của cán bộ, công chức.
2. Yêu cầu cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số
Chủ trương của Đảng và Nhà nước về cải cách thủ tục hành chính, lấy người dân làm trung tâm phục vụ, đòi hỏi pháp luật về hộ tịch phải tạo điều kiện thuận lợi nhất cho cá nhân trong việc đăng ký các sự kiện hộ tịch. Việc sửa đổi Luật Hộ tịch nhằm bảo đảm phù hợp với mô hình tiếp nhận, giải quyết thủ tục hành chính theo cơ chế một cửa, một cửa liên thông, ưu tiên hình thức trực tuyến, là yêu cầu mang tính tất yếu.
Mặt khác, đăng ký hộ tịch là một trong những nhóm thủ tục hành chính có tần suất thực hiện cao, tác động đến hầu hết người dân. Do đó, việc hoàn thiện pháp luật về hộ tịch sẽ góp phần quan trọng vào việc nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ công trực tuyến, xây dựng nền hành chính hiện đại, minh bạch.
II. Một số kiến nghị đối với các nội dung trọng tâm của Dự thảo Luật Hộ tịch (sửa đổi)
1. Đề xuất sửa đổi quy định về đăng ký khai sinh, kết hôn
Theo các đề xuất được đăng tải trên Cổng thông tin Xây dựng chính sách của Chính phủ, một trong những nội dung đáng chú ý của Dự thảo Luật Hộ tịch (sửa đổi) là việc tiếp tục đơn giản hóa thủ tục đăng ký khai sinh, đăng ký kết hôn theo hướng giảm giấy tờ phải xuất trình, tăng cường khai thác, sử dụng thông tin từ các cơ sở dữ liệu dùng chung.
Dự thảo định hướng việc đăng ký khai sinh gắn chặt với việc cập nhật thông tin vào Cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử và Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, qua đó bảo đảm mỗi cá nhân có một mã định danh duy nhất ngay từ khi sinh ra. Đối với đăng ký kết hôn, Dự thảo chú trọng việc rút ngắn thời gian giải quyết, minh bạch hóa quy trình, hạn chế tối đa sự trùng lặp trong việc kê khai thông tin.
2. Hoàn thiện quy định về nội dung đăng ký và cập nhật hộ tịch
Dự thảo Luật đã kế thừa và mở rộng các quy định về nội dung đăng ký hộ tịch, đặc biệt là các thông tin được cập nhật vào Sổ hộ tịch, Cơ sở dữ liệu hộ tịch theo bản án, quyết định của Tòa án hoặc giấy tờ hợp pháp khác.
Tuy nhiên, qua nghiên cứu cho thấy, giữa các điều khoản của Dự thảo vẫn còn những điểm chưa thực sự thống nhất. Cụ thể, tại điểm g khoản 2 Điều 4 Dự thảo quy định nội dung cập nhật vào Sổ hộ tịch, Cơ sở dữ liệu hộ tịch theo bản án, quyết định, giấy tờ hộ tịch do cơ quan nhà nước có thẩm quyền, trong đó: “g)Tuyên bố hoặc huỷ tuyên bố một người mất tích, đã chết, bị mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự”.
Tuy nhiên, tại điểm a khoản 1 Điều 37 dự thảo Luật quy định về “các thông tin hộ tịch của cá nhân được xác lập, cập nhật khi đăng ký hộ tịch”, ngoài thông tin “bị mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự” như quy định tại điểm g khoản 2 Điều 4 nêu trên, còn có nội dung: “có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi”. Vì vậy, đề nghị dự thảo điều chỉnh nội dung (có thể xem xét bổ sung nội dung tại Điều 37 vào Điều 4) tại các quy định cho thống nhất.
Sự chưa đồng bộ này nếu không được điều chỉnh sẽ gây khó khăn trong quá trình tổ chức thực hiện, đặc biệt là khi xây dựng và vận hành hệ thống cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử.
3. Phương thức yêu cầu, tiếp nhận và trả kết quả đăng ký hộ tịch
Một điểm mới quan trọng của Dự thảo Luật Hộ tịch (sửa đổi) là quy định về phương thức yêu cầu, tiếp nhận và trả kết quả đăng ký hộ tịch. Dự thảo cho phép người dân nộp hồ sơ trực tiếp, qua dịch vụ bưu chính hoặc trực tuyến.
Khoản 1 Điều 11 dự thảo ghi: “Khi đăng ký hộ tịch có thể nộp hồ sơ trực tiếp hoặc gửi qua hệ thống bưu chính hoặc nộp hồ sơ trực tuyến đến cơ quan đăng ký hộ tịch có thẩm quyền theo quy định của Luật này.”. Theo đó, công dân có thể nộp hồ sơ qua 03 hình thức trực tiếp, qua hệ thống bưu chính, hồ sơ trực tuyến. Tuy nhiên tại khoản 3 lại quy định “3. Việc tiếp nhận, trả kết quả, từ chối giải quyết yêu cầu đăng ký hộ tịch thực hiện theo quy định của Chính phủ.”
Tuy nhiên, trong bối cảnh Chính phủ đã và đang quy định thống nhất việc tiếp nhận, giải quyết các thủ tục hành chính về đăng ký khai sinh, kết hôn, khai tử chủ yếu theo hình thức trực tuyến, việc luật hóa đồng thời cả ba phương thức có thể dẫn đến thiếu thống nhất với các văn bản quy định chi tiết của Chính phủ. Điều này đặt ra yêu cầu phải thiết kế quy định mang tính khung, giao Chính phủ quy định cụ thể để bảo đảm tính linh hoạt và phù hợp với từng giai đoạn phát triển. Theo đó, đề nghị dự thảo gộp khoản 1 và khoản 3 thành một khoản, theo hướng sau:
“1. Phương thức yêu cầu, tiếp nhận, trả kết quả, từ chối giải quyết yêu cầu đăng ký hộ tịch thực hiện theo quy định của Chính phủ.”
4. Các hành vi bị nghiêm cấm trong đăng ký hộ tịch
Dự thảo Luật tiếp tục quy định các hành vi bị nghiêm cấm nhằm bảo đảm tính khách quan, minh bạch trong hoạt động đăng ký hộ tịch. Trong đó, hành vi người có thẩm quyền quyết định đăng ký hộ tịch thực hiện đăng ký cho bản thân hoặc người thân thích là nội dung cần được quy định rõ ràng.
Điểm h khoản 1 Điều 14 ghi: “Người có thẩm quyền quyết định đăng ký hộ tịch thực hiện việc đăng ký hộ tịch cho bản thân hoặc người thân thích”.
Để bảo đảm thuận lợi trong áp dụng, việc xác định “người thân thích” nên tiếp tục viện dẫn theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình, như cách tiếp cận của Luật Hộ tịch năm 2014, nhằm tránh cách hiểu khác nhau và bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.
III. Kết luận
Việc sửa đổi Luật Hộ tịch là yêu cầu khách quan, xuất phát từ đòi hỏi của thực tiễn quản lý nhà nước và mục tiêu xây dựng nền hành chính hiện đại, phục vụ người dân. Dự thảo Luật Hộ tịch (sửa đổi) đã thể hiện rõ định hướng cải cách, lấy người dân làm trung tâm, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong lĩnh vực hộ tịch. Việc hoàn thiện đồng bộ, thống nhất các quy định sẽ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về hộ tịch, đồng thời bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người dân trong giai đoạn phát triển mới./.
Tác giả bài viết: Hoàng Trần Lệ Trang
Ý kiến bạn đọc
Bạn cần đăng nhập với tư cách là Thành viên chính thức để có thể bình luận
Thông tin nổi bật
-
Quy định mới về công tác phí và chi hội nghị từ ngày 04/5/2025
-
Mức xử phạt hành vi lấn đất, chiếm đất theo Nghị định 123/2024/NĐ-CP
-
Danh mục 28 nghị định về phân cấp, phân quyền và phân định thẩm quyền chính quyền địa phương 2 cấp trên các lĩnh vực quản lý nhà nước
-
Một số quy định về cơ chế giao quyền tự chủ tài chính cho đơn vị sự nghiệp công từ ngày 07/7/2025
-
Những chỉ đạo đột phá về giáo dục trong Nghị quyết 71-NQ/TW
Thăm dò ý kiến
Thống kê truy cập
- Đang truy cập227
- Hôm nay41,878
- Tháng hiện tại829,347
- Tổng lượt truy cập29,906,986
