CÂU CHUYỆN PHÁP LUẬT: BÀI HỌC VỀ ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN QUYỀN BẦU CỬ

Bản Khuổi Mèo nằm cheo leo trên sườn núi đá của xã Yên Bình. Con đường đất độc đạo dẫn vào bản quanh co giữa núi rừng, mùa mưa lầy lội, trơn trượt, mùa đông sương mù giăng kín lối đi. Ở nơi ấy, đồng bào dân tộc Dao sinh sống quây quần thành từng cụm nhà nép mình bên sườn núi, gắn bó với nhau bằng những nương ngô, đồi chè, những phiên chợ sớm và những buổi sinh hoạt cộng đồng dưới mái nhà văn hóa bản. Dù cuộc sống còn nhiều khó khăn, bà con vẫn luôn đoàn kết, giúp đỡ nhau, giữ gìn trang phục truyền thống, tiếng nói và các phong tục tập quán tốt đẹp của dân tộc mình.
Trong bản, ông Bàn Văn Tài là người mà ai cũng biết. Năm nay ông đã ngoài sáu mươi, mái tóc bạc trắng, gương mặt hiền lành. Trước kia, ông khỏe mạnh, chăm chỉ làm nương, trồng ngô, trồng chè. Không chỉ lo cho gia đình, ông còn tham gia tổ hòa giải của bản. Mỗi khi có tranh chấp nhỏ, bà con thường tin tưởng và tìm đến ông. Ông cũng luôn là tấm gương cho con cháu và người dân trong bản noi theo về việc thực hiện các quy định của pháp luật. Trong các kỳ bầu cử, ông vẫn hay dặn con cháu: “Lá phiếu tuy nhỏ, nhưng là quyền của mỗi người dân. Đi bầu là trách nhiệm, là quyền của mình.” và sáng ngày bầu cử nào ông cũng là người ra nhà văn hóa bản sớm nhất, mặc bộ quần áo chàm gọn gàng, cẩn thận cầm lá phiếu và thực hiện quyền bầu cử của mình.
Thế nhưng, khoảng ba năm trở lại đây, sau một cơn tai biến nặng, sức khỏe của ông Tài suy giảm rõ rệt. Trí nhớ ông lẫn lộn, có lúc không nhận ra cả người thân. Có lần, ông bỏ nhà đi giữa đêm mưa, khiến cả bản phải chia nhau đi tìm. Gia đình đưa ông đi khám tại bệnh viện tuyến tỉnh. Kết quả giám định y khoa  tâm thần xác định ông bị rối loạn tâm thần nặng, không còn khả năng nhận thức và làm chủ hành vi. Theo hướng dẫn của chính quyền xã, gia đình làm thủ tục yêu cầu Tòa án tuyên bố ông mất năng lực hành vi dân sự. Sau khi xem xét hồ sơ và kết luận giám định, Tòa án đã ra quyết định tuyên bố ông mất năng lực hành vi dân sự theo quy định tại Điều 22 Bộ luật Dân sự năm 2015. Quyết định có hiệu lực pháp luật, đồng thời chỉ định vợ ông, bà Bàn Thị Lan, là người giám hộ.
Cuộc sống của gia đình từ đó thay đổi. Mọi việc trong nhà, từ chi tiêu, khám chữa bệnh đến giao dịch với chính quyền, đều do bà Lan đứng ra lo liệu. Thời gian trôi nhanh, mùa bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp lại đến. Không khí trong bản Khuổi Mèo rộn ràng như ngày hội.
Trưởng bản thông báo trên loa: “Bà con chú ý! Ngày bầu cử là ngày hội của toàn dân. Ai đủ điều kiện thì phải đi bầu cho đúng, cho đủ!”. Câu chuyện ấy bắt đầu vào một buổi chiều, khi danh sách cử tri được niêm yết tại nhà văn hóa bản…. Bà con kéo đến xem rất đông. Người thì tìm tên mình, người thì xem tên người thân.
- Bỗng có tiếng nói: Sao không thấy tên ông Tài nhỉ?
- Một người khác ghé lại nhìn: Đúng rồi, không có thật.
- Tiếng xì xào bắt đầu nổi lên: Ông ấy vẫn có hộ khẩu ở bản mà. Hay cán bộ xã bỏ sót?
Bà Bàn Thị Lan đứng lặng trước bảng danh sách. Bà tìm đi tìm lại nhiều lần, nhưng vẫn không thấy tên chồng. Trong lòng bà dâng lên nỗi buồn khó tả.  Tối hôm đó, bà tìm đến Trưởng bản hỏi: Trưởng bản ơi, sao tên ông nhà tôi không có trong danh sách cử tri? Ông ấy vẫn là công dân mà. Trưởng bản cũng băn khoăn, bởi ông biết rõ hoàn cảnh của gia đình ông Tài nhưng lại không nắm chắc quy định pháp luật.
Đúng lúc đó, Đoàn công tác chỉ đạo bầu cử của tỉnh phối hợp với Ủy ban nhân dân xã tổ chức buổi tuyên truyền pháp luật tại nhà văn hóa xã. Nội dung tập trung vào quyền bầu cử, ứng cử của công dân và những trường hợp không được tham gia bầu cử theo quy định của pháp luật. Buổi tuyên truyền diễn ra thân mật, gần gũi. Cán bộ đoàn công tác không chỉ đọc điều luật, mà còn nêu những tình huống thực tế, trong đó có trường hợp rất giống với hoàn cảnh của gia đình ông Tài bà Lan. Trong không khí cởi mở đó, bà Lan mạnh dạn đứng lên hỏi, cả hội trường chăm chú lắng nghe.
- Bà Lan: Thưa cán bộ, chồng tôi bị bệnh, Tòa án đã tuyên mất năng lực hành vi dân sự. Nhưng ông ấy vẫn là công dân. Vậy tại sao lại không có tên trong danh sách cử tri?
- Cán bộ xã giải thích: Thưa bác! Theo quy định tại Điều 27 Hiến pháp năm 2013, công dân đủ 18 tuổi trở lên có quyền bầu cử. Tuy nhiên, Luật Bầu cử cũng quy định một số trường hợp không được ghi tên vào danh sách cử tri. Rồi cán bộ mở cuốn sổ, đọc rõ: Theo khoản 1 Điều 30 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2025) quy định:
“Những người sau đây không được ghi tên vào danh sách cử tri:
1. Người đang bị tước quyền bầu cử theo bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật;
2. Người bị kết án tử hình đang trong thời gian chờ thi hành án;
3. Người đang phải chấp hành hình phạt tù mà không được hưởng án treo;
4. Người mất năng lực hành vi dân sự.”
Cán bộ nói tiếp: Gia đình bà đã có quyết định của Tòa án tuyên bố ông Tài mất năng lực hành vi dân sự. Vì vậy, theo quy định của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2025), một trong những trường hợp không được ghi tên vào danh sách cử tri là người bị Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, ông không thuộc đối tượng được ghi tên vào danh sách cử tri, không phải do cán bộ xã bỏ sót.
Nghe vậy, mắt bà Lan đỏ hoe. Bà khẽ nói: Trước kia, kỳ bầu cử nào ông ấy cũng đi sớm nhất. Giờ không được đi nữa, tôi thấy buồn lắm.
- Đại diện đoàn công tác nhẹ nhàng nói: Chúng tôi rất hiểu tâm trạng của gia đình. Nhưng quy định này không phải là sự phân biệt hay tước bỏ quyền công dân của ông. Pháp luật đặt ra quy định đó để bảo đảm lá phiếu phản ánh đúng ý chí của người bầu cử. Dù không tham gia bầu cử, ông vẫn được pháp luật bảo vệ các quyền dân sự khác. Gia đình và cộng đồng vẫn có trách nhiệm chăm sóc, giúp đỡ ông.
- Trưởng bản quay sang bà Lan: Bà đừng buồn. Cả bản vẫn luôn coi ông Tài là người có công, có uy tín. Chúng tôi sẽ cùng gia đình chăm sóc ông.
- Nhiều người dân cũng lên tiếng: Đúng rồi, ông Tài vẫn là người của bản mình. Có gì cần giúp, bà cứ nói.
- Bà Lan lau nước mắt, gật đầu.
Sau buổi tuyên truyền, Trưởng bản họp bà con để thông tin lại nội dung.
- Ông nói: Pháp luật quy định thế nào thì mình làm đúng như vậy. Quyền bầu cử là quyền của công dân, nhưng cũng phải theo điều kiện luật định. Quan trọng là mình vẫn phải quan tâm, giúp đỡ người bệnh.
Ngày bầu cử đến, từ sáng sớm, con đường vào nhà văn hóa bản đã rộn ràng tiếng bước chân. Cờ hoa treo dọc lối đi, loa phát thanh vang lên những bài hát quen thuộc. Bà Lan vẫn dắt tay chồng ra nhà văn hóa bản. Không phải để bỏ phiếu, mà để ông được nhìn thấy không khí ngày hội của toàn dân.
Ông Tài ngơ ngác nhìn mọi người, rồi bất chợt mỉm cười. Trưởng bản bước lại, vỗ nhẹ vai ông: Ông ngồi đây cho vui nhé! Ngày hội của bản mình mà.
Sau kỳ bầu cử, câu chuyện của ông Bàn Văn Tài được nhắc lại trong nhiều buổi sinh hoạt bản. Qua đó, bà con hiểu rằng quyền bầu cử là quyền hiến định của công dân, nhưng việc thực hiện quyền ấy phải tuân theo các điều kiện do pháp luật quy định. Đồng thời, bà con cũng nhận ra một điều quan trọng hơn: dù ở hoàn cảnh nào, người yếu thế vẫn cần được tôn trọng, chăm sóc và yêu thương.
Ở bản vùng cao xã Yên Bình, pháp luật không còn là những điều khoản khô khan, mà đã trở thành những câu chuyện đời thường, gần gũi, dễ hiểu. Và câu chuyện về ông Bàn Văn Tài trở thành một bài học nhẹ nhàng mà sâu sắc về quyền bầu cử và sự công bằng của pháp luật.