Tháo gỡ điểm nghẽn về đất đai trước năm 2024 - Quốc hội ban hành Nghị quyết đặc thù

Nghị quyết quy định việc xem xét xử lý các vi phạm pháp luật về đất đai phải bảo đảm đúng căn cứ, đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục và thời hạn theo quy định của pháp luật. Đồng thời, việc thực hiện các cơ chế đặc thù phải bảo đảm nguyên tắc:
- Không hợp pháp hóa sai phạm, không để phát sinh sai phạm mới;
- Tăng cường kiểm tra, giám sát, xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng chính sách để tham nhũng, tiêu cực, trục lợi hoặc bao che vi phạm;
- Bảo đảm hài hòa lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân liên quan và bên thứ ba ngay tình;
- Gắn việc tháo gỡ khó khăn cho dự án với yêu cầu phòng, chống tham nhũng, thất thoát, lãng phí.
Nghị quyết cũng nhấn mạnh việc xử lý trách nhiệm của tổ chức, cá nhân vi phạm phải được thực hiện độc lập với việc xem xét các giải pháp tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho dự án nhằm đưa đất đai vào khai thác, sử dụng hiệu quả.
Một trong những nội dung đáng chú ý của Nghị quyết là quy định cơ chế đặc thù trong xử lý trách nhiệm hình sự đối với một số trường hợp vi phạm pháp luật đất đai xảy ra trước ngày 01/8/2024. Theo đó, cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét không truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc miễn trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện:
- Không có hành vi tham nhũng;
- Vi phạm xảy ra vì mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội hoặc bảo đảm quốc phòng, an ninh;
- Dự án, công trình đã hoàn thành, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội;
- Không có khiếu nại, tố cáo hoặc đã được giải quyết dứt điểm theo quy định;
- Đã khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại trong trường hợp có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước.
Đối với các dự án đang thực hiện, chưa hoàn thành nhưng có khả năng khắc phục hậu quả, Nghị quyết cho phép cơ quan có thẩm quyền xem xét tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự tối đa 02 năm để tổ chức, cá nhân tiếp tục khắc phục hậu quả và hoàn thiện dự án theo cam kết.
Nghị quyết cũng quy định các cơ chế về miễn, giảm hình phạt, hoãn chấp hành hình phạt, miễn chấp hành phần hình phạt còn lại hoặc xem xét xóa án tích đối với một số trường hợp đáp ứng điều kiện theo quy định.
Đối với cán bộ, công chức, viên chức, người thuộc lực lượng vũ trang nhân dân có vi phạm nhưng không tham nhũng, vì mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và đã tích cực khắc phục hậu quả thì được xem xét miễn kỷ luật hoặc giảm nhẹ hình thức kỷ luật theo quy định.
Bên cạnh các quy định về xử lý vi phạm, Chương III của Nghị quyết quy định nhiều cơ chế đặc thù nhằm tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các dự án tồn đọng, kéo dài trước ngày 01/8/2024.
1. Xử lý dự án đã được cấp Giấy chứng nhận không đúng quy định
Nghị quyết giao Ủy ban nhân dân cấp tỉnh rà soát các quy hoạch, bảo đảm khách quan, minh bạch để xem xét xử lý đối với các dự án đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất không đúng quy định.
Việc xử lý được thực hiện trên cơ sở phù hợp quy hoạch, xác định đầy đủ nghĩa vụ tài chính của nhà đầu tư và điều chỉnh mục đích sử dụng đất theo đúng quy định pháp luật đất đai.
2. Tiếp tục giao đất, cho thuê đất đối với dự án có sai phạm trong lựa chọn nhà đầu tư
Đối với các dự án có vi phạm trong lựa chọn nhà đầu tư, giao đất, cho thuê đất hoặc chuyển mục đích sử dụng đất nhưng đã triển khai thực tế, Nghị quyết cho phép tiếp tục xem xét thực hiện theo cơ chế đặc thù trong một số trường hợp mà không phải tổ chức đấu giá quyền sử dụng đất hoặc đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư lại. Tuy nhiên, việc áp dụng cơ chế này phải bảo đảm:
- Không mở rộng diện tích đất so với dự án đã đề xuất trước ngày 01/8/2024;
- Nhà đầu tư phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính với Nhà nước;
- Bảo đảm năng lực tiếp tục triển khai dự án theo quy định pháp luật.
3. Xử lý các dự án có sai phạm trong thu hồi đất
Nghị quyết cũng quy định cơ chế xử lý đối với các dự án mà Nhà nước đã thu hồi đất không đúng trường hợp theo quy định pháp luật nhưng chủ đầu tư đã bỏ kinh phí để thực hiện thu hồi đất và triển khai dự án. Theo đó, chủ đầu tư được tiếp tục thực hiện dự án nếu đáp ứng các điều kiện:
- Có đủ năng lực thực hiện dự án;
- Dự án không còn tranh chấp, khiếu kiện hoặc đã được giải quyết dứt điểm;
- Phù hợp với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đã được phê duyệt.
Trường hợp không đáp ứng điều kiện tiếp tục thực hiện dự án thì Nhà nước chấm dứt dự án và hoàn trả chi phí mà chủ đầu tư đã bỏ ra để thực hiện thu hồi đất theo quy định của Chính phủ.
4. Xử lý dự án vi phạm về mục đích sử dụng đất
Đối với các dự án có vi phạm về mục đích sử dụng đất nhưng vẫn phù hợp với quy hoạch được phê duyệt, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh được rà soát, điều chỉnh mục tiêu dự án, điều chỉnh quyết định giao đất, cho thuê đất hoặc cho phép chuyển mục đích sử dụng đất để tiếp tục thực hiện dự án theo quy định.
Nhà đầu tư vẫn phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính và bị xử lý vi phạm theo quy định pháp luật.
5. Tháo gỡ thủ tục cho các dự án lưới điện
Đối với các dự án đầu tư xây dựng lưới điện thuộc diện phải chấp thuận chủ trương đầu tư nhưng đã triển khai xây dựng trước khi hoàn thiện thủ tục, Nghị quyết quy định không phải thực hiện lại thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư.
Quyết định phê duyệt dự án đầu tư được sử dụng làm căn cứ để thực hiện các thủ tục về đất đai, xây dựng và các thủ tục pháp lý khác theo quy định.
Quốc hội yêu cầu việc triển khai Nghị quyết phải được thực hiện công khai, minh bạch, đúng quy định pháp luật; không để xảy ra tình trạng lợi dụng chính sách để hợp thức hóa sai phạm hoặc trục lợi.
Chính phủ, các Bộ, ngành, địa phương có trách nhiệm khẩn trương rà soát các dự án, vụ việc vi phạm pháp luật đất đai xảy ra trước ngày 01/8/2024 để lập danh sách, xác định rõ nguyên nhân, trách nhiệm và đề xuất phương án xử lý phù hợp.
Người đứng đầu cơ quan, đơn vị chịu trách nhiệm toàn diện trong việc tổ chức thực hiện; đồng thời tăng cường thanh tra, kiểm tra, giám sát nhằm phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực trong quá trình triển khai Nghị quyết.
Theo Nghị quyết:
- Các quy định về xử lý vi phạm pháp luật đất đai được thực hiện đến hết ngày 01/5/2029;
- Các cơ chế, chính sách tháo gỡ khó khăn cho các dự án tồn đọng, kéo dài được thực hiện đến hết ngày 01/5/2031.
Việc ban hành Nghị quyết số 29/2026/QH16 được kỳ vọng sẽ góp phần tháo gỡ các “điểm nghẽn” trong quản lý, sử dụng đất đai; khơi thông nguồn lực cho đầu tư phát triển; thúc đẩy tăng trưởng kinh tế; đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và bảo đảm kỷ cương pháp luật trong lĩnh vực đất đai.