XÁC ĐỊNH LẠI ĐỐI TƯỢNG VÀ TRÁCH NHIỆM ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ CÔNG TÁC PBGDPL TRONG MÔ HÌNH CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG 02 CẤP
- Thứ tư - 26/08/2026 05:36
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Thông tư số 03/2018/TT-BTP ngày 10/3/2018 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp quy định Bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả công tác phổ biến, giáo dục pháp được ban hành trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương 03 cấp. Sau hơn 08 năm thực hiện, mô hình tổ chức chính quyền địa phương đã có sự thay đổi căn bản. Từ ngày 01/7/2025, mô hình chính quyền địa phương 02 cấp được thực hiện, cấp huyện chấm dứt hoạt động. Sự thay đổi này không chỉ tác động đến tổ chức bộ máy mà còn làm thay đổi phương thức tổ chức và thực hiện công tác PBGDPL tại địa phương.
Đây là vấn đề cần được nghiên cứu độc lập khi sửa đổi Thông tư số 03/2018/TT-BTP, bởi nếu đối tượng đánh giá không được xác định phù hợp thì dù Bộ tiêu chí có được thiết kế tốt đến đâu cũng khó phản ánh chính xác hiệu quả PBGDPL trên thực tế.
Tại khoản 1 Điều 2 Thông tư quy định đối tượng áp dụng là UBND cấp tỉnh, không áp dụng đối với cấp xã, các cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp tỉnh và cấp huyện; trong khi Điều 14 lại quy định trách nhiệm tổ chức thực hiện của UBND cấp tỉnh. Sau khi chuyển sang mô hình chính quyền địa phương 02 cấp, những quy định này không còn phù hợp đầy đủ với phương thức tổ chức công tác PBGDPL hiện nay.
Trong quá trình triển khai Thông tư, tỉnh Thái Nguyên đã chủ động lồng ghép việc đánh giá hiệu quả PBGDPL vào chương trình, kế hoạch công tác PBGDPL hằng năm, hoạt động của Hội đồng phối hợp PBGDPL, công tác kiểm tra PBGDPL, hòa giải ở cơ sở và xây dựng cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật.
Cách làm này cho thấy trên thực tế địa phương đã phải huy động thông tin từ nhiều cơ quan và địa bàn để phục vụ đánh giá cấp tỉnh. Tuy nhiên, khi cấp xã chưa được xác định rõ là đối tượng đánh giá, việc phân định trách nhiệm cung cấp thông tin và chịu trách nhiệm về kết quả ở cơ sở chưa có một nền tảng pháp lý thật rõ ràng.
Thực tế sau khi thực hiện chính quyền địa phương 02 cấp càng làm nổi bật yêu cầu này. Ngay sau khi mô hình mới được triển khai, Sở Tư pháp Thái Nguyên đã phải kịp thời ban hành văn bản hướng dẫn một số nội dung về PBGDPL, hòa giải ở cơ sở và chuẩn tiếp cận pháp luật để đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới. Điều đó cho thấy hệ thống tổ chức thực hiện PBGDPL tại cơ sở đã có sự chuyển dịch đáng kể, trong khi quy định về đối tượng và trách nhiệm đánh giá của Thông tư vẫn được xây dựng theo mô hình cũ.
Đáng chú ý, Thái Nguyên đã thực hiện việc tổ chức khảo sát trực tuyến, xử lý dữ liệu định lượng và phân tích theo nhóm đối tượng, qua đó giảm chi phí, rút ngắn thời gian và mở rộng phạm vi, đối tượng khảo sát. Đây là cơ sở thực tiễn thuận lợi để xây dựng một cơ chế đánh giá theo hướng từ cơ sở lên tỉnh thay vì chỉ đánh giá tập trung ở cấp tỉnh.
Khoảng trống pháp lý trong xác định đối tượng đánh giá
Một trong những đặc điểm của công tác PBGDPL là kết quả cuối cùng được hình thành từ hoạt động của nhiều chủ thể. Cơ quan tư pháp giữ vai trò tham mưu, đầu mối; các sở, ban, ngành thực hiện PBGDPL theo lĩnh vực; Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội tham gia phối hợp; UBND cấp xã là nơi trực tiếp tổ chức nhiều hoạt động đưa pháp luật đến người dân.
Tuy nhiên, Thông tư số 03/2018/TT-BTP chủ yếu xác định UBND cấp tỉnh là đối tượng áp dụng, trong khi cấp xã – nơi trực tiếp triển khai nhiều hoạt động PBGDPL – chưa được xác định rõ là một chủ thể trong hệ thống đánh giá.
Bất cập này trở nên rõ hơn sau khi cấp huyện không còn hoạt động. Trước đây, cấp huyện có thể đóng vai trò trung gian trong việc hướng dẫn, tổng hợp và kiểm tra hoạt động PBGDPL ở cơ sở. Khi chuyển sang mô hình 02 cấp, mối quan hệ này thay đổi. Cấp xã trở thành cấp trực tiếp tổ chức nhiều nhiệm vụ PBGDPL, nhưng Thông tư chưa thiết kế một cơ chế tương ứng để cấp xã tự đánh giá, cung cấp số liệu và chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện. Việc này gây khó khăn trong xác định trách nhiệm, thu thập số liệu và đánh giá thực chất kết quả công tác PBGDPL từ cơ sở, đồng thời chưa tạo được cơ chế đánh giá thống nhất từ cấp xã đến cấp tỉnh.
Như vậy, vấn đề cần giải quyết không đơn thuần là “bổ sung cấp xã vào đối tượng áp dụng”, mà cần thiết kế lại mối quan hệ đánh giá giữa cấp xã và cấp tỉnh.
Đề xuất sửa đổi Thông tư
Đề nghị sửa đổi Điều 2 theo hướng xác định rõ đối tượng đánh giá và chủ thể tham gia đánh giá, gồm UBND cấp tỉnh, UBND cấp xã và các cơ quan, đơn vị trực tiếp thực hiện công tác PBGDPL theo chức năng, nhiệm vụ.
Đồng thời, cần sửa Điều 14 để quy định cụ thể trách nhiệm của UBND cấp xã trong tổ chức thực hiện, tự đánh giá và cung cấp dữ liệu; trách nhiệm của UBND cấp tỉnh trong hướng dẫn, tổng hợp, kiểm tra và đánh giá.
Đề nghị Bộ Tư pháp khi sửa đổi, thay thế Thông tư xác định lại đối tượng và phạm vi áp dụng phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 02 cấp; bổ sung UBND cấp xã là chủ thể trực tiếp thực hiện và tự đánh giá một số nội dung PBGDPL; quy định rõ trách nhiệm của cấp xã trong cập nhật số liệu, cung cấp tài liệu kiểm chứng và giải trình kết quả; thiết kế cơ chế đánh giá theo hướng “từ cơ sở lên tỉnh”, bảo đảm kết quả cấp tỉnh phản ánh được thực tiễn cơ sở.
Đặc biệt, cần quy định rõ trách nhiệm của cơ quan tư pháp trong hướng dẫn, tổng hợp và thẩm định kết quả; trách nhiệm của các cơ quan chuyên môn trong cung cấp dữ liệu.
Việc sửa đổi theo hướng này sẽ tạo ra một cơ chế đánh giá phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 02 cấp, đồng thời khắc phục khoảng trống hiện nay giữa nơi trực tiếp thực hiện PBGDPL và nơi được xác định là chủ thể đánh giá. Đây cũng là điều kiện quan trọng để kết quả đánh giá hiệu quả PBGDPL thực sự phản ánh chất lượng công tác tại cơ sở, thay vì chủ yếu phản ánh kết quả tổng hợp ở cấp tỉnh./.
Tại khoản 1 Điều 2 Thông tư quy định đối tượng áp dụng là UBND cấp tỉnh, không áp dụng đối với cấp xã, các cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp tỉnh và cấp huyện; trong khi Điều 14 lại quy định trách nhiệm tổ chức thực hiện của UBND cấp tỉnh. Sau khi chuyển sang mô hình chính quyền địa phương 02 cấp, những quy định này không còn phù hợp đầy đủ với phương thức tổ chức công tác PBGDPL hiện nay.
Trong quá trình triển khai Thông tư, tỉnh Thái Nguyên đã chủ động lồng ghép việc đánh giá hiệu quả PBGDPL vào chương trình, kế hoạch công tác PBGDPL hằng năm, hoạt động của Hội đồng phối hợp PBGDPL, công tác kiểm tra PBGDPL, hòa giải ở cơ sở và xây dựng cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật.
Cách làm này cho thấy trên thực tế địa phương đã phải huy động thông tin từ nhiều cơ quan và địa bàn để phục vụ đánh giá cấp tỉnh. Tuy nhiên, khi cấp xã chưa được xác định rõ là đối tượng đánh giá, việc phân định trách nhiệm cung cấp thông tin và chịu trách nhiệm về kết quả ở cơ sở chưa có một nền tảng pháp lý thật rõ ràng.
Thực tế sau khi thực hiện chính quyền địa phương 02 cấp càng làm nổi bật yêu cầu này. Ngay sau khi mô hình mới được triển khai, Sở Tư pháp Thái Nguyên đã phải kịp thời ban hành văn bản hướng dẫn một số nội dung về PBGDPL, hòa giải ở cơ sở và chuẩn tiếp cận pháp luật để đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới. Điều đó cho thấy hệ thống tổ chức thực hiện PBGDPL tại cơ sở đã có sự chuyển dịch đáng kể, trong khi quy định về đối tượng và trách nhiệm đánh giá của Thông tư vẫn được xây dựng theo mô hình cũ.
Đáng chú ý, Thái Nguyên đã thực hiện việc tổ chức khảo sát trực tuyến, xử lý dữ liệu định lượng và phân tích theo nhóm đối tượng, qua đó giảm chi phí, rút ngắn thời gian và mở rộng phạm vi, đối tượng khảo sát. Đây là cơ sở thực tiễn thuận lợi để xây dựng một cơ chế đánh giá theo hướng từ cơ sở lên tỉnh thay vì chỉ đánh giá tập trung ở cấp tỉnh.
Khoảng trống pháp lý trong xác định đối tượng đánh giá
Một trong những đặc điểm của công tác PBGDPL là kết quả cuối cùng được hình thành từ hoạt động của nhiều chủ thể. Cơ quan tư pháp giữ vai trò tham mưu, đầu mối; các sở, ban, ngành thực hiện PBGDPL theo lĩnh vực; Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội tham gia phối hợp; UBND cấp xã là nơi trực tiếp tổ chức nhiều hoạt động đưa pháp luật đến người dân.
Tuy nhiên, Thông tư số 03/2018/TT-BTP chủ yếu xác định UBND cấp tỉnh là đối tượng áp dụng, trong khi cấp xã – nơi trực tiếp triển khai nhiều hoạt động PBGDPL – chưa được xác định rõ là một chủ thể trong hệ thống đánh giá.
Bất cập này trở nên rõ hơn sau khi cấp huyện không còn hoạt động. Trước đây, cấp huyện có thể đóng vai trò trung gian trong việc hướng dẫn, tổng hợp và kiểm tra hoạt động PBGDPL ở cơ sở. Khi chuyển sang mô hình 02 cấp, mối quan hệ này thay đổi. Cấp xã trở thành cấp trực tiếp tổ chức nhiều nhiệm vụ PBGDPL, nhưng Thông tư chưa thiết kế một cơ chế tương ứng để cấp xã tự đánh giá, cung cấp số liệu và chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện. Việc này gây khó khăn trong xác định trách nhiệm, thu thập số liệu và đánh giá thực chất kết quả công tác PBGDPL từ cơ sở, đồng thời chưa tạo được cơ chế đánh giá thống nhất từ cấp xã đến cấp tỉnh.
Như vậy, vấn đề cần giải quyết không đơn thuần là “bổ sung cấp xã vào đối tượng áp dụng”, mà cần thiết kế lại mối quan hệ đánh giá giữa cấp xã và cấp tỉnh.
Đề xuất sửa đổi Thông tư
Đề nghị sửa đổi Điều 2 theo hướng xác định rõ đối tượng đánh giá và chủ thể tham gia đánh giá, gồm UBND cấp tỉnh, UBND cấp xã và các cơ quan, đơn vị trực tiếp thực hiện công tác PBGDPL theo chức năng, nhiệm vụ.
Đồng thời, cần sửa Điều 14 để quy định cụ thể trách nhiệm của UBND cấp xã trong tổ chức thực hiện, tự đánh giá và cung cấp dữ liệu; trách nhiệm của UBND cấp tỉnh trong hướng dẫn, tổng hợp, kiểm tra và đánh giá.
Đề nghị Bộ Tư pháp khi sửa đổi, thay thế Thông tư xác định lại đối tượng và phạm vi áp dụng phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 02 cấp; bổ sung UBND cấp xã là chủ thể trực tiếp thực hiện và tự đánh giá một số nội dung PBGDPL; quy định rõ trách nhiệm của cấp xã trong cập nhật số liệu, cung cấp tài liệu kiểm chứng và giải trình kết quả; thiết kế cơ chế đánh giá theo hướng “từ cơ sở lên tỉnh”, bảo đảm kết quả cấp tỉnh phản ánh được thực tiễn cơ sở.
Đặc biệt, cần quy định rõ trách nhiệm của cơ quan tư pháp trong hướng dẫn, tổng hợp và thẩm định kết quả; trách nhiệm của các cơ quan chuyên môn trong cung cấp dữ liệu.
Việc sửa đổi theo hướng này sẽ tạo ra một cơ chế đánh giá phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 02 cấp, đồng thời khắc phục khoảng trống hiện nay giữa nơi trực tiếp thực hiện PBGDPL và nơi được xác định là chủ thể đánh giá. Đây cũng là điều kiện quan trọng để kết quả đánh giá hiệu quả PBGDPL thực sự phản ánh chất lượng công tác tại cơ sở, thay vì chủ yếu phản ánh kết quả tổng hợp ở cấp tỉnh./.