Bất cập trong việc áp dụng một số điều luật vào thực tiễn xã hội
- Chủ nhật - 28/12/2025 23:01
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Trong những năm gần đây, hệ thống pháp luật Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng và quyền con người trong gia đình. Trong đó, tiêu biểu là Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 (kèm theo các nghị định hướng dẫn, đặc biệt Nghị định 117/2020/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế) và Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 (được cụ thể hóa bởi Nghị định 282/2025/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội; phòng, chống tệ nạn xã hội; phòng, chống bạo lực gia đình). Những quy định này không chỉ thể hiện cam kết của Nhà nước mà còn phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế về bảo vệ sức khỏe và quyền con người. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng cho thấy khoảng cách lớn giữa “luật được ban hành” và "luật được thực thi hiệu quả". Nhiều hành vi vi phạm dù được quy định rõ ràng, chế tài xử phạt cụ thể, nhưng vẫn khó khăn trong việc xử lý, dẫn đến hiệu quả thực thi thấp, ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống hàng ngày của người dân.
Bất cập trong thực thi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá
Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá và Nghị định 117/2020/NĐ-CP đã quy định rõ các địa điểm cấm hút thuốc lá (nhà hàng, bến xe, bệnh viện, trường học...). Hành vi này có thể bị xử lý hành chính với mức phạt từ 200.000 - 500.000 đồng đối với cá nhân hút thuốc tại nơi cấm và các mức phạt cao hơn đối với cơ sở không thực hiện quy định (từ 5-10 triệu đồng nếu không có hệ thống thông gió riêng, biển báo...). Các cấp, ngành chức năng đã triển khai nhiều hoạt động tuyên truyền và đạt một số kết quả, ý thức của một bộ phận người hút thuốc lá đã được nâng lên, không hoặc đã hạn chế hút thuốc tại nơi công cộng, tỷ lệ người hút thuốc lá giảm ở nhiều khu vực, địa phương). Dù vậy, việc thực thi vẫn gặp nhiều trở ngại lớn:
Ý thức cộng đồng thấp: Nhiều người dân vẫn coi nhẹ quy định, xem hút thuốc nơi công cộng là "thói quen cá nhân" hoặc "quyền riêng tư", đặc biệt ở những nơi đông đúc như bến xe, quán ăn. Thói quen lâu năm và sự thiếu nhận thức về tác hại thụ động khiến việc tuân thủ chưa đồng bộ.
Lực lượng thi hành mỏng và hạn chế: Lực lượng có thẩm quyền xử phạt theo Luật chỉ có một số chức danh như: Thanh tra Sở Y tế, công an, quản lý thị trường. Về phía địa phương, có chủ tịch UBND các cấp, thanh tra, công an mới có thẩm quyền xử phạt. Tuy nhiên, lực lượng này rất mỏng, trong khi vi phạm diễn ra nhanh chóng, bất chợt (hút xong là dập tắt, bỏ đi…), khó có thể bắt quả tang hành vi để buộc người vi phạm chấp hành một cách tâm phục. Tang vật vi phạm chỉ là điếu thuốc hoặc bao thuốc lá có giá trị thấp, khó đảm bảo quy trình lập biên bản, ra quyết định và thi hành.
Tính răn đe chưa cao: Mức phạt tương đối thấp so với thu nhập một số đối tượng, và việc xử phạt thực tế hiếm xảy ra do khó thu thập chứng cứ kịp thời. Kết quả là môi trường không khói thuốc chưa được xây dựng vững chắc, đặc biệt ở địa bàn nông thôn và vùng sâu.
Bất cập trong thực thi các quy định về phòng, chống bạo lực gia đình
Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 và Nghị định 282/2025/NĐ-CP đã mở rộng và cụ thể hóa các hành vi bị xử phạt hành chính, Trong đó, Điều 39 quy định hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm của thành viên gia đình có thể bị: (1) Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi lăng mạ, chì chiết hoặc hành vi cố ý khác xúc phạm danh dự, nhân phẩm thành viên gia đình, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 Điều này; (2) Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi tiết lộ hoặc phát tán thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình của thành viên gia đình nhằm xúc phạm danh dự, nhân phẩm.
Bên cạnh đó, Nghị định 282/2025/NĐ-CP cũng quy định nhiều mức phạt hành chính đối với những hành vi như: Ngăn cản thành viên gia đình gặp gỡ người thân, có quan hệ xã hội hợp pháp, lành mạnh hoặc hành vi khác nhằm cô lập, gây áp lực thường xuyên về tâm lý; Kỳ thị, phân biệt đối xử về hình thể, giới tính, năng lực của thành viên gia đình, có thể bị phạt tiền 5-10 triệu đồng. Hoặc Điều 41, Nghị định đề cập về Hành vi bạo lực tình dục có thể bị xử phạt hành chính từ 10-30 triệu đồng tùy mức độ vi phạm của hành vi. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn tồn tại nhiều hạn chế:
Trước hết, đối với đặc điểm văn hóa đời sống người Việt Nam đề cao tính chất "riêng tư" của gia đình: Nhiều vụ việc về mặt luật pháp là vi phạm nhưng lại bị coi là "chuyện nhà", nạn nhân ngại tố cáo do sợ kỳ thị, ảnh hưởng danh dự gia đình, hoặc phụ thuộc kinh tế. Cùng với đó, tư tưởng gia trưởng, định kiến giới vẫn tồn tại, khiến nạn nhân (thường là phụ nữ, trẻ em) im lặng chịu đựng. Đặc biệt, hành vi bạo lực tình dục lại càng khó để nạn nhân dám lên tiếng tố cáo vì rất nhiều lý do về mặt văn hóa, xã hội, gia đình và ngay tại cộng đồng nơi mình sinh sống. Điều này như sợi dây vô hình trói buộc nạn nhân không dám đưa sự việc ra ánh sáng pháp luật mà âm thầm chịu đựng. Bởi với không ít người, nỗi đau tinh thần của việc bị cộng đồng, xã hội “đàm tiếu, soi mói” chuyện riêng tư gia đình còn lớn hơn, khủng khiếp hơn so với nỗi đau thể xác, tinh thần mà bản thân tự âm thầm gánh chịu.
Bên cạnh tính chất riêng tư, thì việc phát hiện và xử lý các hành vi này vô cùng khó khăn, phức tạp. Hành vi thường xảy ra kín đáo, thiếu chứng cứ vật chất. Lực lượng cơ sở (UBND xã, Công an phường, xã) đôi khi thiên về hòa giải hơn là xử phạt, dẫn đến vi phạm lặp lại. Công tác phối hợp liên ngành chưa chặt chẽ.
Những bất cập này không chỉ làm giảm hiệu quả bảo vệ quyền con người mà còn góp phần duy trì các vấn đề xã hội như sức khỏe cộng đồng suy giảm và gia đình bất ổn.
Đề xuất một số giải pháp và kiến nghị
Thực tế cho thấy, những điều luật trên rất gần gũi và có thể coi là điểm tựa cho những người yếu thế. Nhưng rõ ràng, khi áp dụng vào cuộc sống nó lại phát sinh những bất cập mà không phải một sớm, một chiều có thể thực thi một các hiệu quả. Để khắc phục và có thể áp dụng các điều luật, cần các giải pháp đồng bộ từ nhận thức đến thực thi. Điều ưu tiên trước hết là tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục, đẩy mạnh chiến dịch truyền thông sâu rộng, lồng ghép vào giáo dục phổ thông, cộng đồng, sử dụng mạng xã hội và điển hình tích cực để thay đổi hành vi. Đối với thuốc lá, nhấn mạnh tác hại thụ động; với bạo lực gia đình, khuyến khích nạn nhân lên tiếng và thay đổi định kiến giới.
Song song với việc nâng cao nhận thức, hình thành thói quen cũng như xây dựng được điểm tựa pháp lý “đủ vững” trong tâm lý cộng đồng, người yếu thế cần tăng cường lực lượng và cơ chế thực thi. Đó là việc bổ sung nhân sự chuyên trách (thanh tra y tế cơ sở, cán bộ xã hội tại địa phương), đào tạo kỹ năng xử lý nhanh chóng. Xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ hơn, ứng dụng công nghệ (camera giám sát nơi công cộng, đường dây nóng báo cáo bạo lực gia đình), có thể mở rộng quyền xử lý cho cán bộ cơ sở (xóm, cơ quan, đơn vị, trường học…), thành lập các tổ, đội nhất là đối với việc xử phạt hành vi hút thuốc nơi cộng cộng.
Bên cạnh những giải pháp trên cũng cần nâng cao tính răn đe. Cần xem xét tăng mức phạt ở một số hành vi tái phạm, kết hợp xử lý hình sự khi nghiêm trọng. Đối với thuốc lá, tăng tần suất kiểm tra đột xuất; với bạo lực gia đình, ưu tiên bảo vệ nạn nhân (nơi tạm lánh, hỗ trợ tâm lý, kinh tế). Ngoài ra là các giải pháp hỗ trợ nạn nhân và cộng đồng như phát triển và nhân rộng mô hình câu lạc bộ "gia đình không khói thuốc", "gia đình không bạo lực" tại cơ sở; tăng ngân sách cho quỹ hỗ trợ nạn nhân bạo lực gia đình và cai nghiện thuốc lá.
Việc thực thi pháp luật không chỉ dừng ở văn bản mà cần "thổi hồn" vào đời sống xã hội. Chỉ khi ý thức cộng đồng thay đổi và cơ chế thực thi mạnh mẽ, các luật này mới thực sự bảo vệ sức khỏe và hạnh phúc gia đình người Việt. Đây là trách nhiệm chung của Nhà nước, cộng đồng và mỗi cá nhân./.
Bất cập trong thực thi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá
Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá và Nghị định 117/2020/NĐ-CP đã quy định rõ các địa điểm cấm hút thuốc lá (nhà hàng, bến xe, bệnh viện, trường học...). Hành vi này có thể bị xử lý hành chính với mức phạt từ 200.000 - 500.000 đồng đối với cá nhân hút thuốc tại nơi cấm và các mức phạt cao hơn đối với cơ sở không thực hiện quy định (từ 5-10 triệu đồng nếu không có hệ thống thông gió riêng, biển báo...). Các cấp, ngành chức năng đã triển khai nhiều hoạt động tuyên truyền và đạt một số kết quả, ý thức của một bộ phận người hút thuốc lá đã được nâng lên, không hoặc đã hạn chế hút thuốc tại nơi công cộng, tỷ lệ người hút thuốc lá giảm ở nhiều khu vực, địa phương). Dù vậy, việc thực thi vẫn gặp nhiều trở ngại lớn:
Ý thức cộng đồng thấp: Nhiều người dân vẫn coi nhẹ quy định, xem hút thuốc nơi công cộng là "thói quen cá nhân" hoặc "quyền riêng tư", đặc biệt ở những nơi đông đúc như bến xe, quán ăn. Thói quen lâu năm và sự thiếu nhận thức về tác hại thụ động khiến việc tuân thủ chưa đồng bộ.
Lực lượng thi hành mỏng và hạn chế: Lực lượng có thẩm quyền xử phạt theo Luật chỉ có một số chức danh như: Thanh tra Sở Y tế, công an, quản lý thị trường. Về phía địa phương, có chủ tịch UBND các cấp, thanh tra, công an mới có thẩm quyền xử phạt. Tuy nhiên, lực lượng này rất mỏng, trong khi vi phạm diễn ra nhanh chóng, bất chợt (hút xong là dập tắt, bỏ đi…), khó có thể bắt quả tang hành vi để buộc người vi phạm chấp hành một cách tâm phục. Tang vật vi phạm chỉ là điếu thuốc hoặc bao thuốc lá có giá trị thấp, khó đảm bảo quy trình lập biên bản, ra quyết định và thi hành.
Tính răn đe chưa cao: Mức phạt tương đối thấp so với thu nhập một số đối tượng, và việc xử phạt thực tế hiếm xảy ra do khó thu thập chứng cứ kịp thời. Kết quả là môi trường không khói thuốc chưa được xây dựng vững chắc, đặc biệt ở địa bàn nông thôn và vùng sâu.
Bất cập trong thực thi các quy định về phòng, chống bạo lực gia đình
Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 và Nghị định 282/2025/NĐ-CP đã mở rộng và cụ thể hóa các hành vi bị xử phạt hành chính, Trong đó, Điều 39 quy định hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm của thành viên gia đình có thể bị: (1) Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi lăng mạ, chì chiết hoặc hành vi cố ý khác xúc phạm danh dự, nhân phẩm thành viên gia đình, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 Điều này; (2) Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi tiết lộ hoặc phát tán thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình của thành viên gia đình nhằm xúc phạm danh dự, nhân phẩm.
Bên cạnh đó, Nghị định 282/2025/NĐ-CP cũng quy định nhiều mức phạt hành chính đối với những hành vi như: Ngăn cản thành viên gia đình gặp gỡ người thân, có quan hệ xã hội hợp pháp, lành mạnh hoặc hành vi khác nhằm cô lập, gây áp lực thường xuyên về tâm lý; Kỳ thị, phân biệt đối xử về hình thể, giới tính, năng lực của thành viên gia đình, có thể bị phạt tiền 5-10 triệu đồng. Hoặc Điều 41, Nghị định đề cập về Hành vi bạo lực tình dục có thể bị xử phạt hành chính từ 10-30 triệu đồng tùy mức độ vi phạm của hành vi. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn tồn tại nhiều hạn chế:
Trước hết, đối với đặc điểm văn hóa đời sống người Việt Nam đề cao tính chất "riêng tư" của gia đình: Nhiều vụ việc về mặt luật pháp là vi phạm nhưng lại bị coi là "chuyện nhà", nạn nhân ngại tố cáo do sợ kỳ thị, ảnh hưởng danh dự gia đình, hoặc phụ thuộc kinh tế. Cùng với đó, tư tưởng gia trưởng, định kiến giới vẫn tồn tại, khiến nạn nhân (thường là phụ nữ, trẻ em) im lặng chịu đựng. Đặc biệt, hành vi bạo lực tình dục lại càng khó để nạn nhân dám lên tiếng tố cáo vì rất nhiều lý do về mặt văn hóa, xã hội, gia đình và ngay tại cộng đồng nơi mình sinh sống. Điều này như sợi dây vô hình trói buộc nạn nhân không dám đưa sự việc ra ánh sáng pháp luật mà âm thầm chịu đựng. Bởi với không ít người, nỗi đau tinh thần của việc bị cộng đồng, xã hội “đàm tiếu, soi mói” chuyện riêng tư gia đình còn lớn hơn, khủng khiếp hơn so với nỗi đau thể xác, tinh thần mà bản thân tự âm thầm gánh chịu.
Bên cạnh tính chất riêng tư, thì việc phát hiện và xử lý các hành vi này vô cùng khó khăn, phức tạp. Hành vi thường xảy ra kín đáo, thiếu chứng cứ vật chất. Lực lượng cơ sở (UBND xã, Công an phường, xã) đôi khi thiên về hòa giải hơn là xử phạt, dẫn đến vi phạm lặp lại. Công tác phối hợp liên ngành chưa chặt chẽ.
Những bất cập này không chỉ làm giảm hiệu quả bảo vệ quyền con người mà còn góp phần duy trì các vấn đề xã hội như sức khỏe cộng đồng suy giảm và gia đình bất ổn.
Đề xuất một số giải pháp và kiến nghị
Thực tế cho thấy, những điều luật trên rất gần gũi và có thể coi là điểm tựa cho những người yếu thế. Nhưng rõ ràng, khi áp dụng vào cuộc sống nó lại phát sinh những bất cập mà không phải một sớm, một chiều có thể thực thi một các hiệu quả. Để khắc phục và có thể áp dụng các điều luật, cần các giải pháp đồng bộ từ nhận thức đến thực thi. Điều ưu tiên trước hết là tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục, đẩy mạnh chiến dịch truyền thông sâu rộng, lồng ghép vào giáo dục phổ thông, cộng đồng, sử dụng mạng xã hội và điển hình tích cực để thay đổi hành vi. Đối với thuốc lá, nhấn mạnh tác hại thụ động; với bạo lực gia đình, khuyến khích nạn nhân lên tiếng và thay đổi định kiến giới.
Song song với việc nâng cao nhận thức, hình thành thói quen cũng như xây dựng được điểm tựa pháp lý “đủ vững” trong tâm lý cộng đồng, người yếu thế cần tăng cường lực lượng và cơ chế thực thi. Đó là việc bổ sung nhân sự chuyên trách (thanh tra y tế cơ sở, cán bộ xã hội tại địa phương), đào tạo kỹ năng xử lý nhanh chóng. Xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ hơn, ứng dụng công nghệ (camera giám sát nơi công cộng, đường dây nóng báo cáo bạo lực gia đình), có thể mở rộng quyền xử lý cho cán bộ cơ sở (xóm, cơ quan, đơn vị, trường học…), thành lập các tổ, đội nhất là đối với việc xử phạt hành vi hút thuốc nơi cộng cộng.
Bên cạnh những giải pháp trên cũng cần nâng cao tính răn đe. Cần xem xét tăng mức phạt ở một số hành vi tái phạm, kết hợp xử lý hình sự khi nghiêm trọng. Đối với thuốc lá, tăng tần suất kiểm tra đột xuất; với bạo lực gia đình, ưu tiên bảo vệ nạn nhân (nơi tạm lánh, hỗ trợ tâm lý, kinh tế). Ngoài ra là các giải pháp hỗ trợ nạn nhân và cộng đồng như phát triển và nhân rộng mô hình câu lạc bộ "gia đình không khói thuốc", "gia đình không bạo lực" tại cơ sở; tăng ngân sách cho quỹ hỗ trợ nạn nhân bạo lực gia đình và cai nghiện thuốc lá.
Việc thực thi pháp luật không chỉ dừng ở văn bản mà cần "thổi hồn" vào đời sống xã hội. Chỉ khi ý thức cộng đồng thay đổi và cơ chế thực thi mạnh mẽ, các luật này mới thực sự bảo vệ sức khỏe và hạnh phúc gia đình người Việt. Đây là trách nhiệm chung của Nhà nước, cộng đồng và mỗi cá nhân./.