Câu chuyện pháp luật: Bức tường quá khứ
- Thứ tư - 29/04/2026 04:35
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Tiếng động cơ của chiếc xe khách vang lên ở đầu con dốc dẫn vào thôn Thành Công. Nam bước xuống khỏi xe khách, vai đeo chiếc túi bạt đã sờn cũ, đôi mắt ráo hoảnh nhìn về phía rặng tre đầu làng. Đã ba năm kể từ ngày anh đi, ba năm là khoảng thời gian để rũ bỏ quá khứ của một "thằng nghiện" từng làm khuynh gia bại sản, khiến người mẹ già thức trắng đêm khóc cạn nước mắt. Ngày Nam về, không có ai đón, anh cũng chẳng mong ai đón mình. Chỉ có mẹ anh thấy con về vừa khóc vừa cười, buồn vui lẫn lộn. Nhìn cảnh nhà đìu hiu, mẹ ngày càng gầy rộc đi, tóc đã bạc nhiều, Nam ân hận vô cùng, anh chỉ muốn được làm lại. Thế nhưng cái nhãn "thằng nghiện" dường như là một loại hình xăm vô hình, không có cách nào tẩy xóa được trong mắt nhiều người dân trong thôn.
Sáng hôm sau, biết tin Nam đã cai nghiện xong và trở về, ông Hòa trưởng thôn đã sang gặp anh. Vừa bước vào cổng, ông đã lớn tiếng gọi:
- Nam ơi, về rồi hả cháu?
Nghe tiếng gọi, Nam vội chạy ra:
- Cháu chào bác, cháu mới về hôm qua, đang định lát nữa sẽ sang gặp bác. Mời bác vào nhà uống nước ạ.
- Thôi không cần đâu, bác phải đi họp trên xã bây giờ. Cháu lên công an xã trình diện đi nhé. Về rồi thì cố gắng tu chí làm ăn, sai rồi thì phải biết sửa mới là đáng quý cháu ạ.
Câu nói của ông Hòa đã giúp khơi gợi tinh thần tự tin và ý chí quyết tâm trong Nam. Nam bắt đầu đi tìm việc làm. Với tay nghề cơ khí học được trong trung tâm, anh hy vọng có thể xin vào xưởng sắt ở cuối xã. Thế nhưng, khi chỉ vừa nhìn thấy mặt và nghe loáng thoáng về quá khứ của Nam, ông Thắng - chủ xưởng đã xua tay ngay lập tức:
- Ở đây toàn đồ đạc đắt tiền, tôi không thiếu người đến mức phải thuê... người như cậu. Cái xã này vốn bình yên, tôi không muốn công an đến thăm đâu. Thông cảm nhé!
Chữ "người như cậu" thốt ra từ miệng ông Thắng đau đớn hơn cả một cái tát. Câu nói ấy như một gáo nước lạnh dội thẳng vào ý chí đang nhen nhóm của Nam. Nhưng đó mới chỉ là bắt đầu.
Những ngày sau đó, Nam đi đến đâu cũng nhận được những ánh mắt né tránh. Các bà nội trợ thấy anh đi ngang qua thì kéo tay con nhỏ vào nhà, khóa trái cửa; người trong thôn thì xì xào, chỉ trỏ sau lưng: "Thằng nghiện về rồi đấy, giữ xe cộ cho cẩn thận vào".
Mẹ Nam thấy vậy buồn lắm, thường lén lút khóc một mình. Nam vừa buồn vừa ân hận, dù thương mẹ nhưng cũng không biết phải làm sao. Đỉnh điểm của sự việc là vào buổi họp thôn cuối tháng. Ông Hùng, người hàng xóm sát vách nhà Nam, bất ngờ đứng lên phát biểu:
- Thưa các bác, tôi đề nghị thôn phải ý kiến lên xã để xã có biện pháp quản lý chặt chẽ hoặc cách ly cậu Nam nhà bà Liên. Từ khi cậu ta về, tôi ngủ không yên giấc, cứ sợ bị mất trộm. Mà nói thật, loại người đã dính vào “cái chết trắng” thì không bao giờ bỏ được đâu. Tốt nhất là không cho cậu ta tham gia các hoạt động chung của thôn để tránh ảnh hưởng đến con em chúng ta.
Cả hội trường im phăng phắc, rồi bắt đầu có những tiếng xì xào đồng tình. Nam đứng ở góc sân, đôi bàn tay nắm chặt đến trắng bệch. Bà Liên, mẹ anh, gục đầu xuống bàn khóc nức nở. Dù ông Hòa đã cố gắng giải thích nhưng ông Hùng và một số người trong thôn vẫn rất bảo thủ, không thay đổi suy nghĩ về Nam.
Không chỉ dừng lại ở lời nói trong cuộc họp, ông Hùng còn treo một tấm biển nhỏ ở lối vào ngõ chung với nội dung: "KHU VỰC CẢNH GIÁC: Có đối tượng sau cai nghiện ma túy". Ông thường xuyên phủ nhận Nam trong những cuộc nói chuyện với mọi người, câu cửa miệng của ông là “cái thằng nghiện ấy”. Đồng thời, liên tục yêu cầu ông Hòa kiến nghị lên UBND xã để "trục xuất" Nam khỏi địa phương vì lo ngại an ninh.
Sự việc đến tai anh Thanh, cán bộ tư pháp xã và anh Hoàng, đại diện Công an xã. Họ hiểu rằng nếu không can thiệp kịp thời, không chỉ có nguy cơ Nam sẽ tái nghiện vì bế tắc, mà chính những người dân thôn Thành Công sẽ có những hành vi vi phạm pháp luật một cách nghiêm trọng.
Một buổi làm việc tại nhà văn hóa thôn đã được tổ chức. Có mặt của ông Hùng, ông Thắng chủ xưởng sắt, mẹ con Nam, người dân trong thôn và một số ban ngành đoàn thể xã. Anh Thanh nói với giọng điềm tĩnh:
- Thưa tất cả bà con. Chúng ta đều mong muốn một xã hội không ma túy, nhưng cách chúng ta đối xử với người đã nỗ lực từ bỏ nó đang đi ngược lại đạo lý và pháp luật. Hành vi của bác Hùng và một số người dân thời gian qua không còn là cảnh giác nữa, mà đã trở thành hành vi kỳ thị, phân biệt đối xử đối với người sau cai nghiện là anh Nam đây.
Ông Hùng phản pháo:
- Tôi chỉ bảo vệ gia đình tôi, tôi có quyền nói lên sự thật chứ!
- Bác Hùng, đề nghị bác bình tĩnh ạ. Không ai ngăn cản bác bảo vệ gia đình mình cả, tuy nhiên không thể vì vậy mà bác lại kì thị người khác được. Anh Nam đã sai trong quá khứ, nhưng cũng đã phải trả giá rồi. Chúng ta phải cho anh ấy cơ hội để chứng minh rằng mình làm được.
Nói xong, anh quay sang bà con đang ngồi dưới hội trường:
- Kính thưa bà con, tại Điều 5 của Luật Phòng, chống ma túy năm 2021 quy định về các hành các hành vi bị nghiêm cấm có hành vi: “Kỳ thị người sử dụng trái phép chất ma túy, người cai nghiện ma túy, người sau cai nghiện ma túy”. Kể từ ngày 01/7/2026 tới đây, Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 sẽ chính thức có hiệu lực thi hành cũng giữ nguyên quy định này.
Nghe tiếng xôn xao của bà con dưới hội trường, anh Thanh tiếp tục mở cuốn sổ tay pháp luật, dõng dạc đọc:
- Theo Nghị định số 282/2025/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội; phòng, chống tệ nạn xã hội; phòng, chống bạo lực gia đình, tại điểm b khoản 1 Điều 30 về vi phạm các quy định về phòng, chống và kiểm soát ma túy đã quy định:
“1. Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng đối với một trong những hành vi sau đây:
b) Kỳ thị người sử dụng trái phép chất ma túy, người cai nghiện ma túy, người sau cai nghiện ma túy”.
Anh Hoàng - Công an xã tiếp lời:
- Không chỉ vậy, Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 cũng quy định người sau cai nghiện ma túy có quyền được hỗ trợ học nghề, vay vốn, tìm việc làm và tham gia các hoạt động xã hội để hòa nhập cộng đồng. Chúng ta cần chung tay giúp đỡ cậu Nam. Nếu cậu ấy vì sự kỳ thị này mà rơi vào trầm cảm hoặc quẫn bách thì hậu quả khó mà tưởng tượng được bà con ạ.
Nam cũng dũng cảm đứng lên chia sẻ về những ngày tháng vật lộn với cơn thèm thuốc, về nỗi ân hận tột cùng khi nhìn mẹ già yếu đi, và về ước mơ được một lần nữa trở thành người có ích. Giọng Nam nghẹn lại:
- Cháu biết cháu đã sai trong quá khứ. Cháu đã trả giá bằng những năm tháng trong trại. Bây giờ cháu chỉ xin các bác cho cháu một con đường để sửa sai, xin đừng nhìn cháu như một con bệnh truyền nhiễm. Cháu xin hứa sẽ cố gắng!
Cả phòng họp im lặng hẳn đi. Ông Thắng chủ xưởng sắt bắt đầu lảng tránh ánh mắt của mọi người, ông Hùng thì mặt đỏ gay vì xấu hổ. Không chỉ dừng lại ở việc nhắc nhở, ông Thắng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi kỳ thị của mình. Dù số tiền phạt không quá lớn, nhưng nó là một hồi chuông cảnh tỉnh mạnh mẽ cho người dân trong cả xã.
Sau buổi họp đó, anh Thanh và anh Hoàng thường xuyên đến nhà Nam. Họ hướng dẫn anh làm hồ sơ vay vốn từ Ngân hàng để mở một tiệm cơ khí và sửa xe nhỏ ngay tại nhà. Ông Hùng, sau nhiều ngày suy nghĩ, đã chủ động sang gặp Nam:
- Nam à... chú xin lỗi. Chú đã quá nóng nảy và ích kỷ, cái biển đó chú đã dỡ rồi. Xe nhà chú đang hỏng, mai chú mang qua mày sửa xem thế nào nhé.
Một năm sau, cửa hàng cơ khí và sửa chữa xe máy của Nam giờ là nơi nhộn nhịp nhất nhì thôn Thành Công. Nam không chỉ sửa xe giỏi mà còn rất thật thà, giá cả phải chăng. Điều đặc biệt nhất là trong xưởng của anh, hiện đang nhận đào tạo nghề cho hai thanh niên khác cũng vừa hoàn thành nghĩa vụ cai nghiện trở về.
Chiều hôm đó, nắng vàng trải dài trên con dốc thôn Thành Công. Tiếng lách cách và tiếng búa đập đanh thép vang lên nhịp nhàng, báo hiệu một cuộc đời mới đã thực sự hồi sinh từ tro tàn của quá khứ.
Sáng hôm sau, biết tin Nam đã cai nghiện xong và trở về, ông Hòa trưởng thôn đã sang gặp anh. Vừa bước vào cổng, ông đã lớn tiếng gọi:
- Nam ơi, về rồi hả cháu?
Nghe tiếng gọi, Nam vội chạy ra:
- Cháu chào bác, cháu mới về hôm qua, đang định lát nữa sẽ sang gặp bác. Mời bác vào nhà uống nước ạ.
- Thôi không cần đâu, bác phải đi họp trên xã bây giờ. Cháu lên công an xã trình diện đi nhé. Về rồi thì cố gắng tu chí làm ăn, sai rồi thì phải biết sửa mới là đáng quý cháu ạ.
Câu nói của ông Hòa đã giúp khơi gợi tinh thần tự tin và ý chí quyết tâm trong Nam. Nam bắt đầu đi tìm việc làm. Với tay nghề cơ khí học được trong trung tâm, anh hy vọng có thể xin vào xưởng sắt ở cuối xã. Thế nhưng, khi chỉ vừa nhìn thấy mặt và nghe loáng thoáng về quá khứ của Nam, ông Thắng - chủ xưởng đã xua tay ngay lập tức:
- Ở đây toàn đồ đạc đắt tiền, tôi không thiếu người đến mức phải thuê... người như cậu. Cái xã này vốn bình yên, tôi không muốn công an đến thăm đâu. Thông cảm nhé!
Chữ "người như cậu" thốt ra từ miệng ông Thắng đau đớn hơn cả một cái tát. Câu nói ấy như một gáo nước lạnh dội thẳng vào ý chí đang nhen nhóm của Nam. Nhưng đó mới chỉ là bắt đầu.
Những ngày sau đó, Nam đi đến đâu cũng nhận được những ánh mắt né tránh. Các bà nội trợ thấy anh đi ngang qua thì kéo tay con nhỏ vào nhà, khóa trái cửa; người trong thôn thì xì xào, chỉ trỏ sau lưng: "Thằng nghiện về rồi đấy, giữ xe cộ cho cẩn thận vào".
Mẹ Nam thấy vậy buồn lắm, thường lén lút khóc một mình. Nam vừa buồn vừa ân hận, dù thương mẹ nhưng cũng không biết phải làm sao. Đỉnh điểm của sự việc là vào buổi họp thôn cuối tháng. Ông Hùng, người hàng xóm sát vách nhà Nam, bất ngờ đứng lên phát biểu:
- Thưa các bác, tôi đề nghị thôn phải ý kiến lên xã để xã có biện pháp quản lý chặt chẽ hoặc cách ly cậu Nam nhà bà Liên. Từ khi cậu ta về, tôi ngủ không yên giấc, cứ sợ bị mất trộm. Mà nói thật, loại người đã dính vào “cái chết trắng” thì không bao giờ bỏ được đâu. Tốt nhất là không cho cậu ta tham gia các hoạt động chung của thôn để tránh ảnh hưởng đến con em chúng ta.
Cả hội trường im phăng phắc, rồi bắt đầu có những tiếng xì xào đồng tình. Nam đứng ở góc sân, đôi bàn tay nắm chặt đến trắng bệch. Bà Liên, mẹ anh, gục đầu xuống bàn khóc nức nở. Dù ông Hòa đã cố gắng giải thích nhưng ông Hùng và một số người trong thôn vẫn rất bảo thủ, không thay đổi suy nghĩ về Nam.
Không chỉ dừng lại ở lời nói trong cuộc họp, ông Hùng còn treo một tấm biển nhỏ ở lối vào ngõ chung với nội dung: "KHU VỰC CẢNH GIÁC: Có đối tượng sau cai nghiện ma túy". Ông thường xuyên phủ nhận Nam trong những cuộc nói chuyện với mọi người, câu cửa miệng của ông là “cái thằng nghiện ấy”. Đồng thời, liên tục yêu cầu ông Hòa kiến nghị lên UBND xã để "trục xuất" Nam khỏi địa phương vì lo ngại an ninh.
Sự việc đến tai anh Thanh, cán bộ tư pháp xã và anh Hoàng, đại diện Công an xã. Họ hiểu rằng nếu không can thiệp kịp thời, không chỉ có nguy cơ Nam sẽ tái nghiện vì bế tắc, mà chính những người dân thôn Thành Công sẽ có những hành vi vi phạm pháp luật một cách nghiêm trọng.
Một buổi làm việc tại nhà văn hóa thôn đã được tổ chức. Có mặt của ông Hùng, ông Thắng chủ xưởng sắt, mẹ con Nam, người dân trong thôn và một số ban ngành đoàn thể xã. Anh Thanh nói với giọng điềm tĩnh:
- Thưa tất cả bà con. Chúng ta đều mong muốn một xã hội không ma túy, nhưng cách chúng ta đối xử với người đã nỗ lực từ bỏ nó đang đi ngược lại đạo lý và pháp luật. Hành vi của bác Hùng và một số người dân thời gian qua không còn là cảnh giác nữa, mà đã trở thành hành vi kỳ thị, phân biệt đối xử đối với người sau cai nghiện là anh Nam đây.
Ông Hùng phản pháo:
- Tôi chỉ bảo vệ gia đình tôi, tôi có quyền nói lên sự thật chứ!
- Bác Hùng, đề nghị bác bình tĩnh ạ. Không ai ngăn cản bác bảo vệ gia đình mình cả, tuy nhiên không thể vì vậy mà bác lại kì thị người khác được. Anh Nam đã sai trong quá khứ, nhưng cũng đã phải trả giá rồi. Chúng ta phải cho anh ấy cơ hội để chứng minh rằng mình làm được.
Nói xong, anh quay sang bà con đang ngồi dưới hội trường:
- Kính thưa bà con, tại Điều 5 của Luật Phòng, chống ma túy năm 2021 quy định về các hành các hành vi bị nghiêm cấm có hành vi: “Kỳ thị người sử dụng trái phép chất ma túy, người cai nghiện ma túy, người sau cai nghiện ma túy”. Kể từ ngày 01/7/2026 tới đây, Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 sẽ chính thức có hiệu lực thi hành cũng giữ nguyên quy định này.
Nghe tiếng xôn xao của bà con dưới hội trường, anh Thanh tiếp tục mở cuốn sổ tay pháp luật, dõng dạc đọc:
- Theo Nghị định số 282/2025/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội; phòng, chống tệ nạn xã hội; phòng, chống bạo lực gia đình, tại điểm b khoản 1 Điều 30 về vi phạm các quy định về phòng, chống và kiểm soát ma túy đã quy định:
“1. Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng đối với một trong những hành vi sau đây:
b) Kỳ thị người sử dụng trái phép chất ma túy, người cai nghiện ma túy, người sau cai nghiện ma túy”.
Anh Hoàng - Công an xã tiếp lời:
- Không chỉ vậy, Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 cũng quy định người sau cai nghiện ma túy có quyền được hỗ trợ học nghề, vay vốn, tìm việc làm và tham gia các hoạt động xã hội để hòa nhập cộng đồng. Chúng ta cần chung tay giúp đỡ cậu Nam. Nếu cậu ấy vì sự kỳ thị này mà rơi vào trầm cảm hoặc quẫn bách thì hậu quả khó mà tưởng tượng được bà con ạ.
Nam cũng dũng cảm đứng lên chia sẻ về những ngày tháng vật lộn với cơn thèm thuốc, về nỗi ân hận tột cùng khi nhìn mẹ già yếu đi, và về ước mơ được một lần nữa trở thành người có ích. Giọng Nam nghẹn lại:
- Cháu biết cháu đã sai trong quá khứ. Cháu đã trả giá bằng những năm tháng trong trại. Bây giờ cháu chỉ xin các bác cho cháu một con đường để sửa sai, xin đừng nhìn cháu như một con bệnh truyền nhiễm. Cháu xin hứa sẽ cố gắng!
Cả phòng họp im lặng hẳn đi. Ông Thắng chủ xưởng sắt bắt đầu lảng tránh ánh mắt của mọi người, ông Hùng thì mặt đỏ gay vì xấu hổ. Không chỉ dừng lại ở việc nhắc nhở, ông Thắng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi kỳ thị của mình. Dù số tiền phạt không quá lớn, nhưng nó là một hồi chuông cảnh tỉnh mạnh mẽ cho người dân trong cả xã.
Sau buổi họp đó, anh Thanh và anh Hoàng thường xuyên đến nhà Nam. Họ hướng dẫn anh làm hồ sơ vay vốn từ Ngân hàng để mở một tiệm cơ khí và sửa xe nhỏ ngay tại nhà. Ông Hùng, sau nhiều ngày suy nghĩ, đã chủ động sang gặp Nam:
- Nam à... chú xin lỗi. Chú đã quá nóng nảy và ích kỷ, cái biển đó chú đã dỡ rồi. Xe nhà chú đang hỏng, mai chú mang qua mày sửa xem thế nào nhé.
Một năm sau, cửa hàng cơ khí và sửa chữa xe máy của Nam giờ là nơi nhộn nhịp nhất nhì thôn Thành Công. Nam không chỉ sửa xe giỏi mà còn rất thật thà, giá cả phải chăng. Điều đặc biệt nhất là trong xưởng của anh, hiện đang nhận đào tạo nghề cho hai thanh niên khác cũng vừa hoàn thành nghĩa vụ cai nghiện trở về.
Chiều hôm đó, nắng vàng trải dài trên con dốc thôn Thành Công. Tiếng lách cách và tiếng búa đập đanh thép vang lên nhịp nhàng, báo hiệu một cuộc đời mới đã thực sự hồi sinh từ tro tàn của quá khứ.