PHỔ BIẾN, GIÁO DỤC PHÁP LUẬT THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ – GIẢI PHÁP NÂNG CAO TỶ LỆ HÒA GIẢI THÀNH, GÓP PHẦN THỰC HIỆN TIÊU CHÍ NÔNG THÔN MỚI
- Thứ bảy - 20/12/2025 21:02
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Trong tiến trình xây dựng nông thôn mới, đặc biệt là nông thôn mới nâng cao, nông thôn mới kiểu mẫu, yêu cầu đặt ra không chỉ dừng lại ở phát triển hạ tầng kinh tế – xã hội mà còn hướng tới xây dựng đời sống pháp lý, kỷ cương xã hội, sự đồng thuận và ổn định trong cộng đồng dân cư. Thực tiễn cho thấy, ở khu vực nông thôn, các mâu thuẫn, tranh chấp chủ yếu phát sinh từ quan hệ gia đình, đất đai, lối đi chung, ranh giới sử dụng đất, thừa kế, hôn nhân, quan hệ xóm giềng… Nếu không được giải quyết kịp thời, đúng pháp luật và hợp tình, hợp lý, các mâu thuẫn nhỏ có thể trở thành tranh chấp phức tạp, phát sinh khiếu kiện kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh trật tự, khối đại đoàn kết toàn dân và kết quả thực hiện các tiêu chí nông thôn mới.
Trong bối cảnh đó, hòa giải ở cơ sở tiếp tục khẳng định vai trò là phương thức giải quyết tranh chấp mang tính truyền thống, nhân văn, phù hợp với đặc điểm văn hóa, tâm lý của người dân Việt Nam. Đặc biệt, thông qua hoạt động hòa giải, việc phổ biến, giáo dục pháp luật được thực hiện một cách tự nhiên, linh hoạt, gắn với tình huống thực tế, góp phần nâng cao nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật của Nhân dân, từ đó nâng cao tỷ lệ hòa giải thành và tạo nền tảng vững chắc cho xây dựng nông thôn mới bền vững.
Phổ biến, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động hòa giải ở cơ sở là quá trình mà hòa giải viên, bằng uy tín, kinh nghiệm và kỹ năng của mình, lồng ghép việc giải thích, hướng dẫn các quy định pháp luật liên quan trực tiếp đến vụ việc tranh chấp trong quá trình hòa giải, nhằm giúp các bên hiểu đúng quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm pháp lý cũng như hậu quả của hành vi vi phạm pháp luật.
Vai trò của PBGDPL trong việc nâng cao tỷ lệ hòa giải thành – nhân tố quan trọng trong thực hiện tiêu chí nông thôn mới
Hòa giải chỉ thực sự thành công khi các bên tranh chấp tự nguyện thỏa thuận trên cơ sở hiểu đúng pháp luật và chấp nhận phương án giải quyết. Trong nhiều trường hợp, nguyên nhân dẫn đến hòa giải không thành không phải do mâu thuẫn quá gay gắt mà do nhận thức pháp luật hạn chế, hiểu sai hoặc không đầy đủ về quyền, nghĩa vụ của mình.
Việc lồng ghép PBGDPL trong từng bước hòa giải có ý nghĩa quyết định đối với kết quả hòa giải, giúp các bên nhận thức đúng bản chất pháp lý của tranh chấp, định hướng hành vi ứng xử đúng pháp luật, hợp đạo lý, tạo sự đồng thuận và bền vững trong kết quả hòa giải; khi các bên hiểu rõ pháp luật và tự nguyện thỏa thuận, kết quả hòa giải có tính ổn định cao, hạn chế phát sinh khiếu kiện tiếp theo. Thực tiễn cho thấy, những tổ hòa giải chú trọng kỹ năng PBGDPL thường đạt tỷ lệ hòa giải thành cao, nhiều vụ việc được giải quyết dứt điểm ngay từ cơ sở, không để phát sinh “điểm nóng” về tranh chấp.
Theo Bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới, tiêu chí tiếp cận pháp luật và tiêu chí an ninh, trật tự xã hội có mối quan hệ mật thiết với hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở. Việc đẩy mạnh PBGDPL thông qua hòa giải mang lại nhiều giá trị thiết thực:
- Nâng cao hiệu quả tiêu chí tiếp cận pháp luật, thể hiện qua việc người dân được tiếp cận, hiểu và vận dụng pháp luật trong đời sống hằng ngày.
- Giảm số vụ việc khiếu nại, tố cáo, hạn chế tranh chấp vượt cấp, kéo dài.
- Giữ vững ổn định an ninh trật tự, tạo môi trường xã hội an toàn, lành mạnh cho phát triển nông thôn.
- Củng cố khối đoàn kết cộng đồng, xây dựng đời sống văn hóa, góp phần hoàn thành các tiêu chí nông thôn mới nâng cao.
Có thể khẳng định, PBGDPL thông qua hòa giải ở cơ sở không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành tư pháp mà là giải pháp tổng thể góp phần thực hiện thành công Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới.
Một số kinh nghiệm và giải pháp nâng cao hiệu quả trong thời gian tới
Để tiếp tục phát huy vai trò của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động hòa giải ở cơ sở, đáp ứng yêu cầu nâng cao tỷ lệ hòa giải thành và thực hiện hiệu quả các tiêu chí nông thôn mới, cần triển khai đồng bộ, thực chất một số giải pháp sau:
Thứ nhất, nâng cao chất lượng đội ngũ hòa giải viên theo hướng “vững pháp luật, giỏi kỹ năng, am hiểu thực tiễn cơ sở”.
Hòa giải viên là lực lượng trực tiếp quyết định chất lượng hòa giải và hiệu quả PBGDPL tại cộng đồng dân cư. Do đó, việc bồi dưỡng, cập nhật kiến thức pháp luật cần được thực hiện thường xuyên, có trọng tâm, trọng điểm, tập trung vào các lĩnh vực pháp luật thường xuyên phát sinh tranh chấp ở nông thôn như đất đai, hôn nhân và gia đình, thừa kế, dân sự, khiếu nại, tố cáo. Bên cạnh kiến thức pháp luật, cần chú trọng bồi dưỡng kỹ năng hòa giải, kỹ năng giao tiếp, thuyết phục, xử lý tình huống, kỹ năng lồng ghép PBGDPL trong từng vụ việc cụ thể. Nội dung tập huấn cần gắn với các tình huống thực tế tại địa phương, tránh nặng về lý thuyết, góp phần giúp hòa giải viên tự tin, chủ động trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.
Thứ hai, tăng cường điều kiện bảo đảm và tài liệu hỗ trợ phục vụ công tác hòa giải và PBGDPL.
Việc cung cấp đầy đủ, kịp thời tài liệu pháp luật và tài liệu nghiệp vụ là yếu tố quan trọng giúp hòa giải viên thực hiện tốt vai trò của mình. Cần chú trọng biên soạn, trang bị sổ tay nghiệp vụ hòa giải, tài liệu hỏi – đáp pháp luật ngắn gọn, dễ hiểu, phù hợp với trình độ nhận thức của người dân nông thôn; đồng thời phát huy hiệu quả tủ sách pháp luật ở thôn, bản, tổ dân phố và cấp xã. Bên cạnh đó, cần từng bước ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác hòa giải, tạo điều kiện để hòa giải viên tiếp cận, tra cứu nhanh các văn bản pháp luật mới, góp phần nâng cao tính chính xác, kịp thời trong việc giải thích, hướng dẫn pháp luật cho người dân.
Thứ ba, gắn công tác hòa giải và PBGDPL với các phong trào thi đua, các chương trình xây dựng nông thôn mới ở địa phương.
Công tác hòa giải chỉ thực sự phát huy hiệu quả bền vững khi được đặt trong tổng thể các phong trào, hoạt động của cộng đồng dân cư. Do đó, cần đẩy mạnh việc lồng ghép hoạt động hòa giải với phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, xây dựng thôn, xóm kiểu mẫu, gia đình văn hóa, khu dân cư an toàn, không có tội phạm và tệ nạn xã hội. Thông qua đó, hòa giải không chỉ dừng lại ở việc giải quyết tranh chấp cụ thể mà còn góp phần hình thành ý thức tuân thủ pháp luật, ứng xử văn minh, xây dựng nếp sống kỷ cương, lành mạnh trong cộng đồng, đáp ứng yêu cầu của tiêu chí nông thôn mới nâng cao.
Thứ tư, chú trọng công tác sơ kết, tổng kết, kịp thời nhân rộng các mô hình, cách làm hay trong hòa giải ở cơ sở.
Việc thường xuyên tổ chức sơ kết, tổng kết, tọa đàm, trao đổi kinh nghiệm là giải pháp quan trọng nhằm đánh giá đúng thực trạng, kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện. Qua đó, các mô hình hòa giải hiệu quả, các hòa giải viên tiêu biểu được phát hiện, biểu dương, khen thưởng kịp thời, tạo động lực thi đua và lan tỏa những kinh nghiệm hay trong cộng đồng. Đồng thời, đây cũng là kênh để nâng cao chất lượng công tác chỉ đạo, hướng dẫn của chính quyền và cơ quan tư pháp đối với hoạt động hòa giải ở cơ sở.
Thứ năm, bảo đảm kinh phí và hoàn thiện cơ chế hỗ trợ nhằm tạo điều kiện cho hòa giải viên yên tâm, gắn bó lâu dài với công tác hòa giải.
Kinh phí là điều kiện không thể thiếu để duy trì và nâng cao hiệu quả hoạt động hòa giải và PBGDPL. Cần quan tâm bố trí nguồn kinh phí phù hợp cho các hoạt động tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ, cung cấp tài liệu, tổ chức sơ kết, tổng kết, khen thưởng hòa giải viên có thành tích. Đồng thời, nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế hỗ trợ, phụ cấp phù hợp đối với hòa giải viên nhằm ghi nhận vai trò, đóng góp của lực lượng này, qua đó khuyến khích họ gắn bó, trách nhiệm hơn với công tác hòa giải ở cơ sở.
Phổ biến, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động hòa giải ở cơ sở là phương thức tuyên truyền pháp luật mang tính nhân văn, hiệu quả và phù hợp với điều kiện nông thôn hiện nay. Việc thực hiện tốt phương thức này không chỉ góp phần nâng cao tỷ lệ hòa giải thành, giảm tranh chấp, khiếu kiện mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện và nâng cao chất lượng các tiêu chí nông thôn mới, hướng tới xây dựng cộng đồng dân cư ổn định, đoàn kết, kỷ cương và phát triển./.
Trong bối cảnh đó, hòa giải ở cơ sở tiếp tục khẳng định vai trò là phương thức giải quyết tranh chấp mang tính truyền thống, nhân văn, phù hợp với đặc điểm văn hóa, tâm lý của người dân Việt Nam. Đặc biệt, thông qua hoạt động hòa giải, việc phổ biến, giáo dục pháp luật được thực hiện một cách tự nhiên, linh hoạt, gắn với tình huống thực tế, góp phần nâng cao nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật của Nhân dân, từ đó nâng cao tỷ lệ hòa giải thành và tạo nền tảng vững chắc cho xây dựng nông thôn mới bền vững.
Phổ biến, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động hòa giải ở cơ sở là quá trình mà hòa giải viên, bằng uy tín, kinh nghiệm và kỹ năng của mình, lồng ghép việc giải thích, hướng dẫn các quy định pháp luật liên quan trực tiếp đến vụ việc tranh chấp trong quá trình hòa giải, nhằm giúp các bên hiểu đúng quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm pháp lý cũng như hậu quả của hành vi vi phạm pháp luật.
Vai trò của PBGDPL trong việc nâng cao tỷ lệ hòa giải thành – nhân tố quan trọng trong thực hiện tiêu chí nông thôn mới
Hòa giải chỉ thực sự thành công khi các bên tranh chấp tự nguyện thỏa thuận trên cơ sở hiểu đúng pháp luật và chấp nhận phương án giải quyết. Trong nhiều trường hợp, nguyên nhân dẫn đến hòa giải không thành không phải do mâu thuẫn quá gay gắt mà do nhận thức pháp luật hạn chế, hiểu sai hoặc không đầy đủ về quyền, nghĩa vụ của mình.
Việc lồng ghép PBGDPL trong từng bước hòa giải có ý nghĩa quyết định đối với kết quả hòa giải, giúp các bên nhận thức đúng bản chất pháp lý của tranh chấp, định hướng hành vi ứng xử đúng pháp luật, hợp đạo lý, tạo sự đồng thuận và bền vững trong kết quả hòa giải; khi các bên hiểu rõ pháp luật và tự nguyện thỏa thuận, kết quả hòa giải có tính ổn định cao, hạn chế phát sinh khiếu kiện tiếp theo. Thực tiễn cho thấy, những tổ hòa giải chú trọng kỹ năng PBGDPL thường đạt tỷ lệ hòa giải thành cao, nhiều vụ việc được giải quyết dứt điểm ngay từ cơ sở, không để phát sinh “điểm nóng” về tranh chấp.
Theo Bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới, tiêu chí tiếp cận pháp luật và tiêu chí an ninh, trật tự xã hội có mối quan hệ mật thiết với hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở. Việc đẩy mạnh PBGDPL thông qua hòa giải mang lại nhiều giá trị thiết thực:
- Nâng cao hiệu quả tiêu chí tiếp cận pháp luật, thể hiện qua việc người dân được tiếp cận, hiểu và vận dụng pháp luật trong đời sống hằng ngày.
- Giảm số vụ việc khiếu nại, tố cáo, hạn chế tranh chấp vượt cấp, kéo dài.
- Giữ vững ổn định an ninh trật tự, tạo môi trường xã hội an toàn, lành mạnh cho phát triển nông thôn.
- Củng cố khối đoàn kết cộng đồng, xây dựng đời sống văn hóa, góp phần hoàn thành các tiêu chí nông thôn mới nâng cao.
Có thể khẳng định, PBGDPL thông qua hòa giải ở cơ sở không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành tư pháp mà là giải pháp tổng thể góp phần thực hiện thành công Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới.
Một số kinh nghiệm và giải pháp nâng cao hiệu quả trong thời gian tới
Để tiếp tục phát huy vai trò của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động hòa giải ở cơ sở, đáp ứng yêu cầu nâng cao tỷ lệ hòa giải thành và thực hiện hiệu quả các tiêu chí nông thôn mới, cần triển khai đồng bộ, thực chất một số giải pháp sau:
Thứ nhất, nâng cao chất lượng đội ngũ hòa giải viên theo hướng “vững pháp luật, giỏi kỹ năng, am hiểu thực tiễn cơ sở”.
Hòa giải viên là lực lượng trực tiếp quyết định chất lượng hòa giải và hiệu quả PBGDPL tại cộng đồng dân cư. Do đó, việc bồi dưỡng, cập nhật kiến thức pháp luật cần được thực hiện thường xuyên, có trọng tâm, trọng điểm, tập trung vào các lĩnh vực pháp luật thường xuyên phát sinh tranh chấp ở nông thôn như đất đai, hôn nhân và gia đình, thừa kế, dân sự, khiếu nại, tố cáo. Bên cạnh kiến thức pháp luật, cần chú trọng bồi dưỡng kỹ năng hòa giải, kỹ năng giao tiếp, thuyết phục, xử lý tình huống, kỹ năng lồng ghép PBGDPL trong từng vụ việc cụ thể. Nội dung tập huấn cần gắn với các tình huống thực tế tại địa phương, tránh nặng về lý thuyết, góp phần giúp hòa giải viên tự tin, chủ động trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.
Thứ hai, tăng cường điều kiện bảo đảm và tài liệu hỗ trợ phục vụ công tác hòa giải và PBGDPL.
Việc cung cấp đầy đủ, kịp thời tài liệu pháp luật và tài liệu nghiệp vụ là yếu tố quan trọng giúp hòa giải viên thực hiện tốt vai trò của mình. Cần chú trọng biên soạn, trang bị sổ tay nghiệp vụ hòa giải, tài liệu hỏi – đáp pháp luật ngắn gọn, dễ hiểu, phù hợp với trình độ nhận thức của người dân nông thôn; đồng thời phát huy hiệu quả tủ sách pháp luật ở thôn, bản, tổ dân phố và cấp xã. Bên cạnh đó, cần từng bước ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác hòa giải, tạo điều kiện để hòa giải viên tiếp cận, tra cứu nhanh các văn bản pháp luật mới, góp phần nâng cao tính chính xác, kịp thời trong việc giải thích, hướng dẫn pháp luật cho người dân.
Thứ ba, gắn công tác hòa giải và PBGDPL với các phong trào thi đua, các chương trình xây dựng nông thôn mới ở địa phương.
Công tác hòa giải chỉ thực sự phát huy hiệu quả bền vững khi được đặt trong tổng thể các phong trào, hoạt động của cộng đồng dân cư. Do đó, cần đẩy mạnh việc lồng ghép hoạt động hòa giải với phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, xây dựng thôn, xóm kiểu mẫu, gia đình văn hóa, khu dân cư an toàn, không có tội phạm và tệ nạn xã hội. Thông qua đó, hòa giải không chỉ dừng lại ở việc giải quyết tranh chấp cụ thể mà còn góp phần hình thành ý thức tuân thủ pháp luật, ứng xử văn minh, xây dựng nếp sống kỷ cương, lành mạnh trong cộng đồng, đáp ứng yêu cầu của tiêu chí nông thôn mới nâng cao.
Thứ tư, chú trọng công tác sơ kết, tổng kết, kịp thời nhân rộng các mô hình, cách làm hay trong hòa giải ở cơ sở.
Việc thường xuyên tổ chức sơ kết, tổng kết, tọa đàm, trao đổi kinh nghiệm là giải pháp quan trọng nhằm đánh giá đúng thực trạng, kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện. Qua đó, các mô hình hòa giải hiệu quả, các hòa giải viên tiêu biểu được phát hiện, biểu dương, khen thưởng kịp thời, tạo động lực thi đua và lan tỏa những kinh nghiệm hay trong cộng đồng. Đồng thời, đây cũng là kênh để nâng cao chất lượng công tác chỉ đạo, hướng dẫn của chính quyền và cơ quan tư pháp đối với hoạt động hòa giải ở cơ sở.
Thứ năm, bảo đảm kinh phí và hoàn thiện cơ chế hỗ trợ nhằm tạo điều kiện cho hòa giải viên yên tâm, gắn bó lâu dài với công tác hòa giải.
Kinh phí là điều kiện không thể thiếu để duy trì và nâng cao hiệu quả hoạt động hòa giải và PBGDPL. Cần quan tâm bố trí nguồn kinh phí phù hợp cho các hoạt động tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ, cung cấp tài liệu, tổ chức sơ kết, tổng kết, khen thưởng hòa giải viên có thành tích. Đồng thời, nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế hỗ trợ, phụ cấp phù hợp đối với hòa giải viên nhằm ghi nhận vai trò, đóng góp của lực lượng này, qua đó khuyến khích họ gắn bó, trách nhiệm hơn với công tác hòa giải ở cơ sở.
Phổ biến, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động hòa giải ở cơ sở là phương thức tuyên truyền pháp luật mang tính nhân văn, hiệu quả và phù hợp với điều kiện nông thôn hiện nay. Việc thực hiện tốt phương thức này không chỉ góp phần nâng cao tỷ lệ hòa giải thành, giảm tranh chấp, khiếu kiện mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện và nâng cao chất lượng các tiêu chí nông thôn mới, hướng tới xây dựng cộng đồng dân cư ổn định, đoàn kết, kỷ cương và phát triển./.