Sở Tư pháp tỉnh Thái Nguyên - Cổng thông tin điện tử Phổ biến giáo dục pháp luật

https://pbgdplthainguyen.gov.vn

Đánh giá tiêu chí chuẩn tiếp cận pháp luật gắn với xây dựng nông thôn mới trong bối cảnh thực hiện chính quyền địa phương 02 cấp - Nghiên cứu, trao đổi từ thực tiễn tỉnh Thái Nguyên

Xây dựng nông thôn mới (NTM) không chỉ là quá trình phát triển kết cấu hạ tầng, kinh tế – xã hội mà còn là quá trình hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực quản trị và bảo đảm quyền tiếp cận pháp luật của người dân. Trong hệ thống tiêu chí quốc gia về nông thôn mới, tiêu chí “xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật” ngày càng khẳng định vai trò nền tảng, bảo đảm cho việc thực hiện dân chủ ở cơ sở, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và phát triển bền vững nông thôn.
Giai đoạn 2026–2030, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới, trong đó tiếp tục khẳng định yêu cầu duy trì, nâng cao chất lượng tiêu chí tiếp cận pháp luật, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng thực thi pháp luật ở cơ sở trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình 02 cấp và điều chỉnh, sắp xếp đơn vị hành chính.
Từ thực tiễn đó, bài viết tập trung nghiên cứu, trao đổi về việc đánh giá tiêu chí chuẩn tiếp cận pháp luật gắn với xây dựng nông thôn mới, phân tích những yêu cầu mới đặt ra và làm rõ thực tiễn triển khai tại tỉnh Thái Nguyên sau sáp nhập đơn vị hành chính.
1. Tiêu chí chuẩn tiếp cận pháp luật trong xây dựng nông thôn mới – cơ sở pháp lý và nội dung cốt lõi
Tiêu chí chuẩn tiếp cận pháp luật của cấp xã được xác lập trên cơ sở: Bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới các giai đoạn, đặc biệt là giai đoạn 2026–2030 theo Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg; Quyết định số 27/2025/QĐ-TTg ngày 04/8/2025 của Thủ tướng Chính phủ quy định về xã, phường, đặc khu đạt chuẩn tiếp cận pháp luật.
Theo đó, xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật là điều kiện bắt buộc để xét công nhận xã đạt chuẩn nông thôn mới, nông thôn mới nâng cao và kiểu mẫu. Việc đánh giá xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật dựa trên các nguyên tắc sau:
- Lấy người dân làm trung tâm trong việc đánh giá, công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật.
- Bảo đảm công khai, minh bạch, dân chủ, khách quan, công bằng, đúng quy định pháp luật.
- Việc đánh giá, công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật gắn với thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, vận động Nhân dân thực hiện chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước và xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Các tiêu chí, chỉ tiêu đánh giá có mối quan hệ chặt chẽ với các tiêu chí khác của nông thôn mới, nhất là tiêu chí về hệ thống chính trị, an ninh trật tự, văn hóa, môi trường.
2. Vai trò của tiêu chí tiếp cận pháp luật trong xây dựng nông thôn mới
Tiêu chí tiếp cận pháp luật giữ vai trò nền tảng trong Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, bởi đây là tiêu chí trực tiếp phản ánh chất lượng quản trị địa phương, mức độ bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, cũng như hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật ở cơ sở.
Trước hết, tiêu chí tiếp cận pháp luật là công cụ phòng ngừa tranh chấp, khiếu kiện từ sớm, từ cơ sở. Khi người dân được tiếp cận đầy đủ, kịp thời các quy định pháp luật liên quan trực tiếp đến đời sống như đất đai, xây dựng, môi trường, chính sách an sinh xã hội, bồi thường – giải phóng mặt bằng…, nhận thức pháp luật được nâng cao sẽ góp phần hạn chế các hành vi vi phạm, giảm phát sinh tranh chấp, khiếu nại kéo dài. Thực tiễn cho thấy, tại các địa phương duy trì tốt tiêu chí này, tỷ lệ vụ việc khiếu nại, tố cáo thuộc thẩm quyền cấp xã được giải quyết dứt điểm ngay từ đầu chiếm tỷ lệ cao, không để hình thành “điểm nóng” về an ninh, trật tự.
Thứ hai, tiêu chí tiếp cận pháp luật góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở. Việc công khai, minh bạch các chủ trương, chính sách, quy hoạch, kế hoạch, dự án đầu tư trên địa bàn giúp người dân “biết, bàn, tham gia và giám sát”, qua đó tăng cường trách nhiệm giải trình của chính quyền cơ sở. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng trong triển khai các nội dung xây dựng nông thôn mới, bởi phần lớn các công trình, dự án đều có sự tham gia trực tiếp của cộng đồng dân cư. Khi quyền tiếp cận pháp luật và thông tin được bảo đảm, sự đồng thuận xã hội được củng cố, tạo điều kiện thuận lợi cho việc huy động nguồn lực và tổ chức thực hiện.
Thứ ba, tiêu chí tiếp cận pháp luật có tác động trực tiếp đến việc nâng cao ý thức chấp hành pháp luật và xây dựng nếp sống văn hóa, kỷ cương ở nông thôn. Thông qua các hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật, hòa giải ở cơ sở, trợ giúp pháp lý, người dân không chỉ hiểu pháp luật mà còn hình thành thói quen ứng xử theo pháp luật trong đời sống cộng đồng. Điều này góp phần giảm thiểu các hành vi vi phạm pháp luật, giữ vững an ninh, trật tự an toàn xã hội – một trong những điều kiện tiên quyết để xây dựng nông thôn mới bền vững.
Thứ tư, tiêu chí tiếp cận pháp luật là thước đo năng lực và trách nhiệm của chính quyền cấp xã trong tổ chức thi hành pháp luật. Việc đạt chuẩn tiếp cận pháp luật không chỉ đòi hỏi đầy đủ về hồ sơ, thủ tục mà quan trọng hơn là hiệu quả thực chất trong giải quyết công việc của người dân, doanh nghiệp; chất lượng hoạt động của đội ngũ cán bộ, công chức; mức độ hài lòng của người dân đối với chính quyền cơ sở. Trong bối cảnh thực hiện chính quyền địa phương 02 cấp, vai trò này càng được đặt ra rõ nét, khi cấp xã trở thành cấp trực tiếp, gần dân nhất trong quản lý và cung cấp dịch vụ công.
Từ các phân tích trên có thể khẳng định, tiêu chí tiếp cận pháp luật không chỉ mang tính điều kiện để xét công nhận xã đạt chuẩn nông thôn mới, mà còn là yếu tố bảo đảm chiều sâu, chất lượng và tính bền vững của quá trình xây dựng nông thôn mới. Việc duy trì và nâng cao tiêu chí này chính là tiền đề để xây dựng chính quyền cơ sở vững mạnh, phát huy dân chủ, bảo đảm quyền tiếp cận pháp luật của người dân và thúc đẩy phát triển nông thôn theo hướng ổn định, lâu dài.
3. Thực tiễn triển khai tại tỉnh Thái Nguyên sau sáp nhập đơn vị hành chính
Thực hiện chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính, tỉnh Thái Nguyên đã tiến hành sáp nhập một số xã, phường nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Việc sáp nhập làm thay đổi quy mô dân số, địa bàn quản lý của cấp xã; cơ cấu tổ chức và đội ngũ cán bộ, công chức; yêu cầu về quản trị địa phương và cung cấp dịch vụ công. Trong bối cảnh đó, việc đánh giá tiêu chí chuẩn tiếp cận pháp luật gắn với xây dựng nông thôn mới đặt ra nhiều yêu cầu mới, đòi hỏi cách tiếp cận linh hoạt và thực chất hơn. Qua theo dõi, đánh giá: Phần lớn các xã sau sáp nhập của tỉnh Thái Nguyên tiếp tục duy trì tiêu chí tiếp cận pháp luật; công tác PBGDPL được đổi mới về hình thức, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin; hoạt động hòa giải ở cơ sở tiếp tục phát huy vai trò trong giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp nhỏ phát sinh tại cộng đồng dân cư.
Tuy nhiên, bên cạnh kết quả đạt được, việc đánh giá và duy trì tiêu chí chuẩn tiếp cận pháp luật vẫn còn một số hạn chế: nguồn lực cho công tác PBGDPL ở cơ sở còn hạn chế; đội ngũ công chức cấp xã chịu nhiều áp lực công việc, nhất là sau khi sắp xếp đơn vị hành chính; địa bàn rộng hơn gây khó khăn trong việc tổ chức tuyên truyền, phổ biến pháp luật; người dân ở các khu vực sáp nhập có sự khác biệt về trình độ nhận thức pháp luật; việc thống nhất quy trình, cách thức đánh giá tiêu chí giữa các đơn vị cũ và mới cần thời gian điều chỉnh.
Việc tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình 02 cấp (cấp tỉnh và cấp cơ sở) làm tăng vai trò, trách nhiệm của cấp xã trong tổ chức thi hành pháp luật và phục vụ người dân. Điều này đặt ra các yêu cầu mới đối với tiêu chí tiếp cận pháp luật: Cấp xã phải chủ động hơn trong công tác PBGDPL, hòa giải, tiếp nhận và giải quyết kiến nghị; tiêu chí tiếp cận pháp luật cần được đánh giá theo hướng thực chất, lấy người dân làm trung tâm; cần tăng cường ứng dụng chuyển đổi số trong cung cấp thông tin pháp luật và dịch vụ công.
Đối với tỉnh Thái Nguyên, mô hình chính quyền 02 cấp vừa là thách thức, vừa là cơ hội để nâng cao chất lượng tiêu chí tiếp cận pháp luật gắn với xây dựng nông thôn mới nâng cao, kiểu mẫu.
4. Một số kiến nghị, đề xuất
Từ nghiên cứu cơ sở lý luận và tổng kết thực tiễn triển khai tiêu chí chuẩn tiếp cận pháp luật gắn với xây dựng nông thôn mới, đặc biệt trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính và thực hiện mô hình chính quyền địa phương 02 cấp, bài viết đề xuất một số kiến nghị trọng tâm sau:
- Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện cơ chế, phương pháp đánh giá tiêu chí chuẩn tiếp cận pháp luật theo hướng thực chất. Việc đánh giá cần giảm dần tính hình thức, tránh nặng về hồ sơ, thủ tục, đồng thời tăng cường các chỉ số phản ánh trực tiếp chất lượng tổ chức thi hành pháp luật ở cơ sở như: mức độ hài lòng của người dân; hiệu quả giải quyết khiếu nại, kiến nghị ngay từ cấp xã; chất lượng hoạt động hòa giải ở cơ sở. Bên cạnh đó, cần nghiên cứu điều chỉnh các tiêu chí, chỉ tiêu đánh giá cho phù hợp với đặc thù của các xã sau sáp nhập, có quy mô dân số và địa bàn rộng, bảo đảm tính khả thi và công bằng trong quá trình xét công nhận đạt chuẩn.
- Thứ hai, tăng cường và sử dụng hiệu quả nguồn lực cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, coi đây là giải pháp căn cơ để duy trì và nâng cao tiêu chí tiếp cận pháp luật. Nhà nước cần quan tâm bố trí kinh phí phù hợp cho công tác PBGDPL ở cơ sở, đồng thời khuyến khích đa dạng hóa nguồn lực xã hội hóa. Đối với các xã sau sáp nhập, cần ưu tiên tổ chức các hình thức tuyên truyền pháp luật linh hoạt, phù hợp với đặc điểm địa bàn rộng, dân cư phân tán, kết hợp giữa tuyên truyền trực tiếp với ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số nhằm bảo đảm người dân ở mọi khu vực đều có điều kiện tiếp cận thông tin pháp luật kịp thời, đầy đủ.
- Thứ ba, nâng cao năng lực và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã, nhất là đội ngũ làm công tác tư pháp, hộ tịch, hòa giải ở cơ sở. Trong mô hình chính quyền địa phương 02 cấp, cấp xã giữ vai trò trung tâm trong việc tổ chức thi hành pháp luật và giải quyết các vấn đề phát sinh từ thực tiễn đời sống dân cư. Vì vậy, cần chú trọng đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về kỹ năng pháp lý, kỹ năng tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tranh chấp; đồng thời hoàn thiện cơ chế phân công, phối hợp và kiểm tra, giám sát, bảo đảm mỗi cán bộ thực sự là “điểm tựa pháp lý” cho người dân tại cơ sở.
- Thứ tư, gắn kết chặt chẽ tiêu chí chuẩn tiếp cận pháp luật với các tiêu chí khác trong xây dựng nông thôn mới, bảo đảm tính đồng bộ và bền vững. Tiêu chí tiếp cận pháp luật cần được xem là trục xuyên suốt trong quá trình thực hiện các tiêu chí về hệ thống chính trị, an ninh trật tự, văn hóa, môi trường và phát triển kinh tế – xã hội. Việc duy trì tiêu chí này không chỉ nhằm đáp ứng điều kiện công nhận đạt chuẩn nông thôn mới mà còn góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, củng cố niềm tin của người dân đối với chính quyền cơ sở, tạo nền tảng vững chắc cho xây dựng nông thôn mới nâng cao, kiểu mẫu trong giai đoạn tiếp theo.
Tiêu chí chuẩn tiếp cận pháp luật là trụ cột quan trọng trong xây dựng nông thôn mới, đặc biệt trong giai đoạn 2026–2030 và trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương 02 cấp. Thực tiễn tỉnh Thái Nguyên cho thấy, việc duy trì và nâng cao tiêu chí này đòi hỏi sự đổi mới mạnh mẽ về tư duy, phương pháp và tổ chức thực hiện, nhằm bảo đảm quyền tiếp cận pháp luật của người dân, góp phần xây dựng nông thôn mới thực chất, bền vững./.

Tác giả bài viết: BBT

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây